Για τους κατοίκους του σκωτσέζικου νησιού Λίσμορ -με πληθυσμό 190 ατόμων- η ιστορία δεν βρίσκεται ποτέ μακριά. Το μικροσκοπικό αυτό νησί, κοντά στο Όμπαν του Άργκαϊλ, δεν διαθέτει εμπορικό δρόμο με καταστήματα ούτε καν παμπ. Αν οι κάτοικοι θέλουν να συναντηθούν για καφέ, το μοναδικό διαθέσιμο μέρος είναι το ζωντανό κέντρο πολιτιστικής κληρονομιάς των Γαελικών «Gaelic heritage centre», το οποίο καταγράφει την μακραίωνη ιστορία της κοινότητας στο νησί.
Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, αυτός ο ήσυχος τόπος φιλοξενούσε έναν μοναστικό οικισμό τον 6ο αιώνα μ.Χ., την εποχή που ιεραπόστολοι από την Ιρλανδία άρχισαν να φτάνουν στη βόρεια Βρετανία για να διαδώσουν τον Χριστιανισμό. Ωστόσο, πέρα από μερικά θραύσματα ενός πρώιμου σκαλιστού σταυρού, δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου ορατά κατάλοιπα από εκείνη την ιστορική περίοδο.
Μια ομάδα ντόπιων από τον ιστορικό σύλλογο του νησιού αποφάσισε, εντούτοις, να ερευνήσει το θέμα πιο διεξοδικά, όπως αναφέρει ο Guardian.
Αφού συγκέντρωσαν τους απαραίτητους πόρους μέσω επιχορηγήσεων, δωρεών και κληροδοτημάτων από κατοίκους, καθώς και μιας εκστρατείας συλλογής χρημάτων από το κοινό (crowdfunding), ανέθεσαν σε μια επαγγελματία αρχαιολόγο, τη Δρ. Clare Ellis της εταιρείας Argyll Archaeology, να ηγηθεί μιας ομάδας κατοίκων και εθελοντών σε ανασκαφή στον χώρο όπου βρισκόταν ένας μεταγενέστερος μεσαιωνικός καθεδρικός ναός.
Comann Eachdriadh Lios Mor is CrowdFunding for an archaeological dig hopefully to find Moluag's monastery. After 6 years' work we will soon have a great wealth of information from prehistory to the present. Donate here https://t.co/rp777lDtzh pic.twitter.com/Vq6w6VaX5M
— Lismore Gaelic Heritage Centre (@LismoreGHC) March 7, 2022
Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, τα «εξαιρετικά συναρπαστικά» ευρήματά τους όχι μόνο αναθεώρησαν την ιστορία του νησιού, αλλά έριξαν και νέο φως στη διάδοση του Χριστιανισμού κατά τη συγκεκριμένη περίοδο.
Αυτό που ανακάλυψαν ήταν εκτεταμένοι χώροι ταφής, διακοσμημένα λιθόγλυπτα και πρώιμα κτίσματα -όλα τους χαρακτηριστικά ενός σημαντικού μοναστηριού του 6ου αιώνα, συγκρίσιμου με τον πολύ πιο γνωστό αρχαιολογικό χώρο της Αϊόνα, που βρίσκεται λίγο πιο νοτιοδυτικά.
Επιπλέον, οι ανασκαφές έφεραν στο φως σπάνια στοιχεία που μαρτυρούν τη διεξαγωγή εξειδικευμένων τεχνικών εργασιών υψηλού επιπέδου σε ελαφρώς μεταγενέστερη περίοδο, συμπεριλαμβανομένου ενός τεράστιου αριθμού χωνευτηριών που είχαν χρησιμοποιηθεί για τη χύτευση χρυσού και αργύρου. Σ
ύμφωνα με τους ειδικούς, τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι η μονή του Lios Mór -η οποία ιδρύθηκε από τον Άγιο Mo Luóc ή Moluag– δεν ήταν απλώς μια μικρή νησιωτική εκκλησία σε κάποια απομονωμένη και ασήμαντη περιοχή, αλλά ένας τόπος υψηλού κύρους και διεθνούς σημασίας.
Για τον Robert Hay, συνταξιούχο επιστήμονα φυτολογίας που εγκαταστάθηκε στο νησί το 2001 και συντόνισε τις προσπάθειες συγκέντρωσης πόρων και εθελοντικής εργασίας, η εμπειρία ήταν συναρπαστική.
«Πραγματοποιούσαμε ανασκαφές σε μια εξαιρετικά δύσκολη περιοχή με βαλτώδες έδαφος. Το να ξεθάβουμε τα καλύτερα μικρά χωνευτήρια που έχουν βρεθεί ποτέ στη Σκωτία… είναι κάτι το εξαιρετικό», δήλωσε ο ίδιος.
«Η πιο συναρπαστική στιγμή για μένα ήταν όταν, κατά την ανάλυση των ευρημάτων μετά την ανασκαφή, διαπιστώθηκε ότι στο μικρό μας νησί έλιωναν χρυσό, χαλκό και ασήμι και κατασκεύαζαν κοσμήματα ήδη από τον έβδομο αιώνα».
Αν και πολλοί κάτοικοι του νησιού ενδιαφέρονται επιδερμικά για την ιστορία του, μια «δυναμική μειοψηφία» -κυρίως μεγαλύτερης ηλικίας ατόμων- κατάφερε να συγκεντρώσει εθελοντές και πόρους για τη διενέργεια των ανασκαφών, δήλωσε ο Hay.
Η συγκέντρωση του ποσού (της τάξης των χαμηλών πενταψήφιων αριθμών) που απαιτούνταν για τη χρηματοδότηση του εγχειρήματος ήταν «απλώς ζήτημα ανάληψης δράσης, οργάνωσης και τα συναφή», είπε ο ίδιος. «Στην πραγματικότητα, ήταν πολύ πιο εύκολο από την προηγούμενη δουλειά που έκανα».
Ο Gordon Noble, καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Aberdeen, χαρακτήρισε τα ευρήματα εξαιρετικά σημαντικά. «Γνωρίζουμε για τοποθεσίες όπως η Iona, που διέθεταν φημισμένα μοναστικά κέντρα κατά την πρώιμη μεσαιωνική περίοδο. Ωστόσο, πέρα από τη σύνδεση με τον Moluag και ένα γλυπτό που προέρχεται από τον χώρο, δεν γνωρίζαμε ουσιαστικά τίποτα για το Lismore. Ήταν, λοιπόν, εξαιρετικά συναρπαστικό να βλέπουμε τα αποτελέσματα να προκύπτουν μέσα από τη συνεργασία της τοπικής ομάδας με την Clare [Ellis]… Πρόκειται σαφώς για μια πολύ σημαντική παλαιοχριστιανική εγκατάσταση».
Αν και οι επαγγελματίες αρχαιολόγοι συνεργάζονταν συχνά με τους ντόπιους, ο Noble επισήμανε ότι «δεν είναι πάντα η ίδια η κοινότητα που συλλαμβάνει τις ιδέες. Εδώ, είχαμε μια καθαρά πρωτοβουλία “από τη βάση”: ο τοπικός σύλλογος πολιτιστικής κληρονομιάς εκπόνησε το σχέδιο και συνεργάστηκε με επαγγελματίες – και ιδού, τι σπουδαία σειρά ανακαλύψεων έφεραν στο φως στον συγκεκριμένο χώρο».
Ο Hay εξέφρασε την ελπίδα ότι τα ευρήματα θα συμβάλουν στην αποκατάσταση της φήμης του Moluag, ο οποίος για πολύ καιρό βρισκόταν στη σκιά του πιο διάσημου Αγίου Columba – του ιδρυτή της μονής της Iona και πρωταγωνιστή μιας σημαντικής βιογραφίας του 9ου αιώνα.
«Δυστυχώς, ο Moluag δεν απέκτησε ποτέ δικό του βιογράφο, με αποτέλεσμα η συμβολή του στον εκχριστιανισμό της Σκωτίας να έχει υποτιμηθεί σημαντικά», δήλωσε. «Επομένως, η ανακάλυψη του μοναστικού του χώρου και [των ενδείξεων μεταλλουργικής δραστηριότητας] αποσκοπεί στην ορθή επαναξιολόγηση της κατάστασης. Πιστεύω ότι ο Moluag άσκησε τεράστια επίδραση στον εκχριστιανισμό της Σκωτίας, αλλά δυστυχώς δεν φρόντισε σωστά την προβολή του έργου του».
Τα αποτελέσματα των ανασκαφών που πραγματοποιήθηκαν με τη συμμετοχή της τοπικής κοινότητας θα δημοσιευθούν στο επόμενο τεύχος του περιοδικού Antiquity.
