Υπήρξε ίσως το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο της πανδημίας μετά τους ίδιους τους πολιτικούς ηγέτες. Ο δρ Άντονι Φάουτσι εμφανιζόταν καθημερινά στις τηλεοράσεις, ενημέρωνε τον Λευκό Οίκο και οι απόψεις του για μάσκες, αποστάσεις, εμβολιασμούς και περιορισμούς ταξίδευαν πολύ πέρα από τα σύνορα των ΗΠΑ.
Δεν «διοίκησε» βέβαια την παγκόσμια αντιμετώπιση της πανδημίας. Η επιρροή του όμως ήταν τεράστια. Και σήμερα, στα 85 του χρόνια, ο άνθρωπος που για εκατομμύρια πολίτες συμβόλιζε την επιστημονική αυθεντία της εποχής της Covid βρίσκεται αντιμέτωπος με μία υπόθεση που μπορεί να αποκτήσει ακόμη και ποινικές διαστάσεις.
Η Επιτροπή Εσωτερικής Ασφάλειας και Κυβερνητικών Υποθέσεων της αμερικανικής Γερουσίας ενέκρινε στις 6 Αυγούστου, με ψήφους 8-5 και κατά κομματική γραμμή, απόφαση περί περιφρόνησης του Κογκρέσου. Ο Ρεπουμπλικανός πρόεδρός της, γερουσιαστής Ραντ Πολ, ζήτησε στη συνέχεια από το υπουργείο Δικαιοσύνης να κινηθεί κατά του Φάουτσι. Το υπουργείο επιβεβαίωσε ότι παρέλαβε την παραπομπή.
Η Πέμπτη Τροπολογία και οι περισσότερες από 100 αρνήσεις
Στην ακρόασή του στις 29 Ιουλίου ο Φάουτσι επικαλέστηκε περισσότερες από 100 φορές την Πέμπτη Τροπολογία του αμερικανικού Συντάγματος και αρνήθηκε να απαντήσει σε σειρά ερωτήσεων.
Πρόκειται, σε απλουστευμένη σύγκριση με όσα γνωρίζουμε στην Ελλάδα, για το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα ενός ανθρώπου να μη δώσει απάντηση που ενδέχεται να χρησιμοποιηθεί για την αυτοενοχοποίησή του.
Και χρειάζεται εδώ μία βασική διευκρίνιση: η επίκληση της Πέμπτης Τροπολογίας δεν αποτελεί ομολογία ενοχής.
Ο ίδιος ο Φάουτσι υποστήριξε ότι θεωρεί την έρευνα του Ραντ Πολ προσπάθεια να παγιδευτεί ποινικά και ότι ο γερουσιαστής έχει προαναγγείλει επανειλημμένα πως επιθυμεί να τον δει στη φυλακή.
Οι Δημοκρατικοί της Επιτροπής μιλούν από την πλευρά τους για πολιτικά υποκινούμενη διαδικασία και αμφισβητούν ακόμη και τη νομική βάση της παραπομπής χωρίς προηγούμενη έγκριση από το σύνολο της Γερουσίας.
Οι σημειώσεις που ξανάνοιξαν τον φάκελο της πανδημίας
Το ενδιαφέρον αναζωπυρώθηκε μετά τη δημοσιοποίηση από τον Ραντ Πολ περισσότερων από 1.000 σελίδων προσωπικών καταγραφών του Φάουτσι από τα χρόνια της πανδημίας.
Και εκεί βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της υπόθεσης.
Στις 26 Ιανουαρίου 2020, όταν ακόμη ο κόσμος προσπαθούσε να καταλάβει τι συνέβαινε στην Ουχάν, ο Φάουτσι σημείωνε για την αγορά της πόλης ότι «τώρα γνωρίζουμε ότι η αγορά δεν ήταν η πηγή, ήταν ο ενισχυτής», προσθέτοντας πάντως ότι κάπου ο ιός πέρασε από τα ζώα στον άνθρωπο.
Οι καταγραφές δείχνουν επίσης ότι στο παρασκήνιο εξετάζονταν διαφορετικά σενάρια για την προέλευση του ιού.
Αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι ο Φάουτσι γνώριζε πως ο SARS-CoV-2 προήλθε από εργαστήριο ούτε ότι απέκρυψε αποδεδειγμένα μια τέτοια πληροφορία. Η προέλευση του ιού εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής και πολιτικής αντιπαράθεσης και οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών δεν έχουν καταλήξει σε ενιαίο συμπέρασμα.
Αυτό που προκύπτει είναι ότι η εικόνα στο εσωτερικό της αμερικανικής κυβέρνησης ήταν πολύ περισσότερο σύνθετη και αβέβαιη από εκείνη που συχνά έφθανε στο κοινό.
Από τις μάσκες στο εργαστήριο της Ουχάν
Ο Φάουτσι είχε βρεθεί πολλές φορές στο επίκεντρο για μεταβολές των δημόσιων θέσεών του.
Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα ήταν οι μάσκες. Στην αρχή της πανδημίας είχε υποβαθμίσει την ανάγκη γενικευμένης χρήσης τους από το κοινό, ενώ αργότερα έγινε ένας από τους ισχυρότερους υποστηρικτές τους. Ο ίδιος και άλλοι αξιωματούχοι εξηγούσαν τη μεταβολή επικαλούμενοι την εξέλιξη των επιστημονικών δεδομένων και την αρχική ανάγκη προστασίας των περιορισμένων αποθεμάτων για τους υγειονομικούς.
Ακόμη μεγαλύτερη σύγκρουση προκάλεσε το περίφημο gain–of–function research και η χρηματοδότηση ερευνών σχετικών με κορωνοϊούς νυχτερίδων μέσω της EcoHealth Alliance και συνεργασιών με το Ινστιτούτο Ιολογίας της Ουχάν.
Ο Ραντ Πολ υποστηρίζει εδώ και χρόνια ότι ο Φάουτσι δεν είπε όλη την αλήθεια στο Κογκρέσο. Ο Φάουτσι και το NIH έχουν απορρίψει αυτή την κατηγορία, μεταξύ άλλων με βάση τον τεχνικό και κανονιστικό ορισμό του «gain of function».
Η διαμάχη αυτή παραμένει μία από τις πλέον εκρηκτικές πολιτικοεπιστημονικές εκκρεμότητες που άφησε πίσω της η Covid.
Από τον Ρίγκαν στον Μπάιντεν
Το παράδοξο είναι ότι πριν από την Covid ο Φάουτσι ήταν ένας από τους μακροβιότερους και περισσότερο σεβαστούς κρατικούς επιστήμονες των ΗΠΑ.
Γεννήθηκε το 1940 στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης, σπούδασε Ιατρική στο Cornell και το 1968 εντάχθηκε στα National Institutes of Health.
Το 1984 ανέλαβε διευθυντής του National Institute of Allergy and Infectious Diseases, του περίφημου NIAID, θέση στην οποία παρέμεινε 38 χρόνια, μέχρι το 2022.
Βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της αντιμετώπισης του HIV/AIDS, του Έμπολα, του Ζίκα, του SARS, της γρίπης και τελικά της Covid-19. Συμβούλευσε επτά Αμερικανούς προέδρους, αρχίζοντας από τον Ρόναλντ Ρίγκαν, ενώ ο Τζο Μπάιντεν τον έκανε Chief Medical Advisor του Προέδρου.
Έχει τιμηθεί, μεταξύ άλλων, με το Presidential Medal of Freedom.
Ο Κένεντι και η ανατροπή της «εποχής Φάουτσι»
Ο σημερινός υπουργός Υγείας Ρόμπερτ Φ. Κένεντι Τζούνιορ δεν ήταν εκείνος που απέλυσε τον Φάουτσι. Όταν ο Κένεντι ανέλαβε το υπουργείο, ο Φάουτσι είχε ήδη φύγει από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση από τον Δεκέμβριο του 2022.
Πολιτικά όμως οι δύο άνδρες αντιπροσωπεύουν σχεδόν δύο αντίθετους κόσμους.
Ο Κένεντι έχει αμφισβητήσει θεμελιώδεις επιλογές της αμερικανικής πολιτικής της περιόδου της πανδημίας και έχει αλλάξει σημαντικά την κατεύθυνση της ομοσπονδιακής πολιτικής για τα εμβόλια και τη δημόσια υγεία. Έτσι, η σημερινή Ουάσιγκτον βρίσκεται πολύ μακριά από την εποχή κατά την οποία ο Φάουτσι αποτελούσε σχεδόν καθημερινή παρουσία στον Λευκό Οίκο.
Κινδυνεύει πράγματι με φυλακή;
Ναι, δυνητικά, αλλά απέχουμε ακόμη από μία τέτοια κατάληξη.
Το Reuters αναφέρει ότι ο Ραντ Πολ ζήτησε από το υπουργείο Δικαιοσύνης να προχωρήσει σε δίωξη για criminal contempt of Congress. Εάν υπάρξει τελικά νόμιμη ποινική διαδικασία, δίωξη και καταδίκη, η περιφρόνηση του Κογκρέσου μπορεί να επιφέρει χρηματικό πρόστιμο και φυλάκιση έως έναν χρόνο.
Υπάρχει όμως σοβαρή νομική διαμάχη για τη διαδικασία που ακολουθήθηκε. Νομικοί και Δημοκρατικοί γερουσιαστές υποστηρίζουν ότι μία παραπομπή από επιτροπή, χωρίς ψηφοφορία της ολομέλειας της Γερουσίας, δεν αρκεί για να θεμελιώσει την προβλεπόμενη ποινική διαδικασία.
Επιπλέον, ο Τζο Μπάιντεν είχε προληπτικά απονείμει χάρη στον Φάουτσι τον Ιανουάριο του 2025 για πιθανά ομοσπονδιακά αδικήματα που σχετίζονταν με προηγούμενες ενέργειές του. Η χάρη αυτή όμως δεν μπορεί να καλύψει μεταγενέστερη συμπεριφορά, όπως όσα συνέβησαν στην ακρόαση του 2026.
Και κάπως έτσι κλείνει ή ίσως ξανανοίγει ένας εκπληκτικός πολιτικός κύκλος.
Ο άνθρωπος που στην πανδημία άκουγε σχεδόν ολόκληρος ο πλανήτης βρίσκεται έξι χρόνια αργότερα να αρνείται να απαντήσει στις ερωτήσεις μιας Επιτροπής της Γερουσίας επικαλούμενος το δικαίωμα κατά της αυτοενοχοποίησης.
Για τους υποστηρικτές του παραμένει ο επιστήμονας που βρέθηκε απέναντι σε έναν άγνωστο και θανατηφόρο ιό και αναγκάστηκε να παίρνει αποφάσεις με δεδομένα που άλλαζαν καθημερινά.
Για τους επικριτές του είναι το σύμβολο μιας εποχής κατά την οποία η επιστημονική αυθεντία μετατράπηκε σε πολιτική εξουσία χωρίς την απαιτούμενη λογοδοσία.
Το αν η ιστορία θα δικαιώσει τον Άντονι Φάουτσι ή θα είναι πολύ αυστηρότερη μαζί του δεν έχει ακόμη κριθεί.
Τώρα, όμως, για πρώτη φορά η συζήτηση δεν αφορά μόνο την επιστήμη και την πανδημία. Αφορά δικηγόρους, εισαγγελείς, το αμερικανικό Σύνταγμα και ενδεχομένως μία αίθουσα δικαστηρίου.
