του Γιώργου Καραμπελιά
Στη μνήμη του Δημήτρη Τριανταφυλλίδη
Ο μέγας Αλέξανδρος Σολζενίτσιν, με το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ άνοιξε τον δρόμο για την οριστική και τελεσίδικη επαναξιολόγηση του σοβιετικού ολοκληρωτισμού ως ένα δολοφονικό καθεστώς βίας και τρομοκρατίας που συναγωνίζεται επάξια, ως προς τις μεθόδους του, τον γερμανικό ναζισμό. Δεν γνωρίζω εάν όντως το έργο του Σολζενίτσιν είναι το σημαντικότερο μυθιστόρημα στην ιστορία, όπως έχει συχνά χαρακτηριστεί, το βέβαιο πάντως είναι πως αποτέλεσε το τελευταίο καρφί στο φέρετρο του σταλινισμού. Ο μύθος του σοβιετικού κομμουνισμού εξέπνευσε οριστικά.
Ο ελληνικής καταγωγής Ιβάν Τζουχά, στο βιβλίο του, Έλληνες Πολίτες στα Γκουλάγκ. Ένα βιβλίο που διαβάζεται δύσκολα (που μόλις κυκλοφόρησε από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις), χωρίς να είναι λογοτέχνης, αλλά ιστορικός, επιτελεί ένα αντίστοιχο έργο σε ό,τι αφορά τη μοίρα των Ελλήνων κρατουμένων του σταλινικού καθεστώτος. Ο Τζουχά δεν έζησε τα στρατόπεδα του Γκουλάγκ, είναι πολύ νεότερος καθώς γεννήθηκε το 1952, αλλά εδώ και πάνω από είκοσι χρόνια, διερευνά την περίοδο του μεγάλου τρόμου και της «Ελληνικής Επιχείρησης», κατά τους φοβερούς ένδεκα μήνες του 1937-1938.
Η «Ελληνική Επιχείρηση» και οι επαναλαμβανόμενες διώξεις των Ελλήνων μέχρι το 1949, αφορούν τουλάχιστον 80.000 Έλληνες και εντάσσονται στα πλαίσια των γενικότερων διώξεων που, σύμφωνα με τον ιστορικό Roy Μedvedev, προκάλεσαν τον θάνατο τουλάχιστον 20 εκατομμυρίων ανθρώπων – είτε εκτελεσμένους, είτε νεκρούς στα στρατόπεδα, είτε θύματα των σκόπιμων λιμών όπως το Χολοντομόρ στην Ουκρανία.
Το έργο που Ιβάν Τζουχά επικεντρώνεται στους διωγμούς που πραγματοποιήθηκαν στη διάρκεια του μεγάλου τρόμου, του 1937-1938, και αφορούν τη λεγόμενη «Ελληνική Επιχείρηση». Η Ελληνική Επιχείρηση αφορά τη σύλληψη 14 χιλιάδων περίπου Ελλήνων ελληνικής και σοβιετικής υπηκοότητας, εκ των οποίων το 80% εκτελέστηκε και οι υπόλοιποι στάλθηκαν στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας από όπου επέστρεψαν μόνο οι μισοί. [Το 1942, το 1944 και το 1949 ακολούθησαν νέα κύματα διωγμών που συμπεριέλαβαν πάνω από 62.000 Έλληνες].
Ο συγγραφέας έχει καταγράψει μαρτυρίες επιζώντων και των συγγενών τους· έχει μελετήσει και «ανακαλύψει» όλα τα σχετικά ντοκουμέντα: αρχεία της ΚαΓκεΜπε, των «τριάδων» που ανελάμβαναν τις εκκαθαρίσεις, της «δυάδας» των Γιεζόφ και Βισίνσκι που τις επόπτευε, ακόμα και του ίδιου του Στάλιν. Ο Τζουχά έχει επισκεφτεί τα ίδια τα στρατόπεδα, έχει ξαναζήσει τη διαδρομή των κολασμένων της Κολιμά ή της Βορκουτά. Ως απόσταγμα λοιπόν της εικοσαετούς εργασίας του, έχει καταγράψει με εξαντλητική ακρίβεια τη μοίρα των 13.548 θυμάτων της επιχείρησης, πολύ συχνά με προσωπικές μαρτυρίες των ελαχίστων επιζώντων ή των συγγενών τους.
Ο Τζουχά υπογραμμίζει ότι ο μεγάλος διωγμός των Ελλήνων δεν αφορούσε μόνο τα σαράντα περίπου στελέχη του ΚΚΕ που βρίσκονταν εκείνη την εποχή στη Σοβιετική Ένωση (από τους οποίους διεσώθησαν μόλις δύο) αλλά στρέφεται μαζικά εναντίον του ελληνικού «έθνους», στα πλαίσια των εθνικών εκκαθαρίσεων που πραγματοποιήθηκαν ενάντια στους Λετονούς, τους Γερμανούς, τους Πολωνούς και άλλους. Αντικείμενο των διώξεων ήταν και οι πολυάριθμοι Έλληνες που διατηρούσαν ακόμα την ελληνική υπηκοότητα και, ήταν οι κατ’ εξοχήν ύποπτοι για «κατασκοπεία», καθώς διατηρούσαν στενές σχέσεις με τους συγγενείς τους στην Ελλάδα και επομένως μπορούσαν να είναι πιο δεκτικοί σε ξένες επιρροές από ό,τι οι Σοβιετικοί.
*****
Η Ελληνική Επιχείρηση άρχισε στις 11 Δεκεμβρίου 1937, όταν εξεδόθη από τον Γενικό Επίτροπο της Κρατικής Ασφάλειας Γιεζόφ η «ονομαστική» ελληνική διαταγή – αρ. 50215. Στην εισαγωγή της διαταγής υπογραμμίζεται πως «η ελληνική κατασκοπεία αναπτύσσει εντατικά κατασκοπευτικές, υπονομευτικές και στασιαστικές δραστηριότητες στην Ε.Σ.Σ.Δ.», «στις ελληνικές αποικίες του Ροστόφ, του Κρασνοντάρ, του Καυκάσου, του Ντονέτσκ, της Οδησσού και άλλων περιοχών της Ουκρανίας, στην Αμπχαζία, στην Κριμαία, καθώς και οι διάσπαρτες ομάδες Ελλήνων σε διάφορες πόλεις και περιοχές». «Η ελληνική κατασκοπεία αναπτύσσει εντατική αντισοβιετική και εθνικιστική δραστηριότητα στηριζόμενη σε πολίτες με αντισοβιετικές βλέψεις (κουλάκοι, καπνοπαραγωγοί και παραγωγοί κηπευτικών, μαυραγορίτες, λαθρέμποροι συναλλάγματος κ.ά.)».
«Γι’ αυτό στις 15 Δεκεμβρίου, ταυτόχρονα σε όλες τις Δημοκρατίες και τις Περιφέρειες, θα πρέπει να συλληφθούν όλοι οι Έλληνες… ύποπτοι για κατασκοπευτική, ανταρτική και εθνικιστική αντισοβιετική δραστηριότητα. β) πρώην μεγαλέμποροι, μαυραγορίτες και λαθρέμποροι, γ) Έλληνες οι οποίοι αναπτύσσουν εντατική εθνικιστική δραστηριότητα, δ) πολιτικοί πρόσφυγες από την Ελλάδα και όλοι οι Έλληνες οι οποίοι ήρθαν στην Ε.Σ.Σ.Δ. παράνομα». (Πρόκειται κυρίως για στελέχη του ΚΚΕ που είχαν δραπετεύσει από τις ελληνικές φυλακές ή διώκονταν στην Ελλάδα).
Στις 31 Δεκεμβρίου 1937, μέσα σε δεκαπέντε ημέρες, είχαν συλληφθεί ήδη 6.229 Έλληνες σε ολόκληρη τη χώρα για να ακολουθήσουν και υπόλοιποι στη συνέχεια. Οι συλλήψεις δεν ακολουθούσαν πάντα κάποιο συγκεκριμένο κατάλογο ονομάτων, αλλά πολύ συχνά απλώς συμπλήρωναν τον απαιτούμενο αριθμό συλλήψεων. Ο συγγραφέας παραθέτει την περίπτωση του ελληνικού χωριού Αχαλσένι, κοντά στο Μπατούμ, όπου τελικά επιλέχτηκε ο αγρότης Μουρατίδης γιατί δεν ήταν συγγενής με κανένα από τα μέλη του προεδρείου του κολχόζ.
*****
Οι συνθήκες κράτησης ήταν εξοντωτικές. Επί παραδείγματι, στη φυλακή του Κρασνοντάρ, σε τέσσερα άτομα αναλογούσε χώρος λιγότερος από ένα τετραγωνικό μέτρο, ενώ ανάλογες ήταν οι συνθήκες και στις φυλακές στο Μπατούμ, στο Σοχούμ και στην Οδησσό. Ενδεικτικά, στη φυλακή του Κρασνοντάρ, μόνο το 1938, πέθαναν πενήντα κρατούμενοι, σχεδόν όλοι Έλληνες πολίτες.
Σχετικά με τις ανακριτικές μεθόδους, αρκεί να σημειώσουμε μία από τις πολλές περιπτώσεις που περιγράφει ο Τζουχά: Από τον Γιάννη Καραμανίδη απαιτούσαν να «ομολογήσει» ότι ανατίναξε μια γέφυρα έξω από το Ταγκανρόγκ. Ο Γιάννης προσπάθησε να αστειευτεί: «Θα υπογράψω μόνο αν μου πείτε πού βρίσκεται το Ταγκανρόγκ και για ποια γέφυρα μιλάτε!» Τον οδήγησαν γυμνό σε έναν χώρο με διαστάσεις στενής ντουλάπας, από τους τοίχους του οποίου πρόβαλλαν καρφιά. Με την παραμικρή κίνηση δεκάδες καρφιά μπήγονταν στο κορμί του ενώ τον βασάνιζαν αδιάκοπα μέχρις ότου «ομολόγησε» και στάλθηκε για δέκα χρόνια σε στρατόπεδο στην Κολιμά (σ. 84).
Επειδή πολλοί, ιδιαίτερα οι νεοσταλινικοί στη Ρωσία, αλλά και στην Ελλάδα, υποστηρίζουν πως τα βασανιστήρια γίνονταν εν αγνοία του Στάλιν, ο Τζουχά παραθέτει προσωπικό κρυπτογραφημένο τηλεγράφημα του Γενικού Γραμματέα της 10ης Ιανουαρίου 1939, προς τα ηγετικά στελέχη της N.K.V.D. Στο τηλεγράφημά του ο Στάλιν απορρίπτει τις αιτιάσεις όλων εκείνων «που κατηγορούν τα στελέχη για τη χρήση μεθόδων σωματικής επίδρασης (sic) στους κρατουμένους ως κάτι εγκληματικό». Αντίθετα, όπως τονίζει, αυτή η πρακτική «επιτράπηκε από το 1937 με την έγκριση της ΚΕ του Κόμματος… Η εμπειρία έδειξε πως αυτή η οδηγία έφερε αποτελέσματα, επιταχύνοντας κατά πολύ το έργο αποκάλυψης των εχθρών του λαού…». Και συνεχίζει: «Αφού είναι γνωστό πως όλες οι αστικές κατασκοπευτικές υπηρεσίες εφαρμόζουν μεθόδους σωματικής επίδρασης…, και, μάλιστα, με τις πλέον ποικίλες μορφές», «γιατί η σοσιαλιστική κατασκοπευτική υπηρεσία θα πρέπει να είναι πιο ανθρώπινη σε σχέση με τους “ζηλωτές” πράκτορες της μπουρζουαζίας, τους “καταραμένους” εχθρούς της εργατικής τάξης και των κολχόζνικων;» Συναφώς, «η μέθοδος σωματικής επίδρασης θα πρέπει να εφαρμόζεται και στο μέλλον…» (σ. 94.).
Τις μεγαλύτερες υποψίες προκαλούσαν οι κομμουνιστές που είχαν έρθει στην Ε.Σ.Σ.Δ., αφού είχαν εκτίσει ποινές στην Ελλάδα, ιδιαίτερα εκείνοι που είχαν αποδράσει από τις φυλακές. Κατά την ΚαΓκεΜπε επρόκειτο για αποδράσεις σκηνοθετημένες από τις μυστικές υπηρεσίες της Ελλάδας. [Δυσπιστία απόλυτα… «δικαιολογημένη», καθώς από τις σοβιετικές φυλακές, όπως σημειώνει ο Τζουχά, δεν είναι γνωστή καμία απόδραση τα χρόνια της Μεγάλης Τρομοκρατίας. Κάτι τέτοιο ήταν απλώς αδιανόητο και αδύνατο].
*****
Στα στρατόπεδα συγκέντρωσης στάλθηκε το 20% των κρατούμενων Ελλήνων που δεν είχαν εκτελεστεί, και οι περισσότεροι βρέθηκαν στην Κολιμά. Οι συνθήκες ήταν τέτοιες, με 50 βαθμούς υπό το μηδέν, ώστε πολύ σύντομα οι απάνθρωπες συνθήκες εργασίας μετέτρεπαν οποιονδήποτε άνθρωπο σε «ζωντανό-νεκρό». Οι ζωντανοί-νεκροί έπαυαν να θεωρούνται άνθρωποι και στο στρατόπεδο της Βορκουτά τους έθαβαν ζωντανούς.
Ο Β. Μπαμπρόφ περιγράφει ότι πολλές φορές τον διέσωσε ο Έλληνας γιατρός του στρατοπέδου της Βορκουτά, ο Αθανάσιος Σφηνάρης. Όταν όμως «με έστειλαν στην απομόνωση, στην αρχή, επί μερικές ώρες, ασταμάτητα, κάναμε σημειωτόν, δίναμε κουράγιο ο ένας στον άλλο… Κοιμόμασταν ανά μία ώρα ως εξής: ένας πλάγιαζε στο κρεβάτι από σανίδες και από πάνω του πλάγιαζαν άλλοι δύο. Οι υπόλοιποι συνέχιζαν το σημειωτόν. Κατόπιν, ο ζεσταμένος, στη βάση της πυραμίδας, περνούσε στο σημειωτόν, ο μεσαίος μετατοπιζόταν στη βάση κ.λπ. Μετά την παραμονή στην απομόνωση, έκανα τρεις μέρες να συνέλθω» (σ. 249).
Στο «Εμβατήριο του Λαϊκού Κομισαριάτου Εσωτερικών Υποθέσεων» καταδεικνύεται με απίστευτο κυνισμό η σημασία της Κολιμά για το σωφρονιστικό σύστημα της Ε.Σ.Σ.Δ.:
Θα θάψουμε κάθε εχθρό,
χωρίς κανέναν κόπο.
Στην Κολιμά: όλα κοινά,
για όλους έχει τόπο.
Στα χρυσωρυχεία της Κολιμά οι κρατούμενοι εργάζονταν επί δεκατέσσερις ώρες, ημέρα και νύχτα και οι αργίες, που υπήρχαν το πρώτο διάστημα, καταργήθηκαν το 1937. Οι περισσότεροι Έλληνες οι οποίοι δούλευαν στις στοές παραπάνω από έναν μήνα, περνούσαν στην κατηγορία των ζωντανών-νεκρών. Και βέβαια δεν έλειπαν οι περιπτώσεις κανιβαλισμού. ο Α. Καφάφοφ θυμάται ότι, μία φορά, μπήκε στο παράπηγμά τους τρέχοντας ένας κρατούμενος, ζητώντας βοήθεια διότι οι υπόλοιποι τρεις της ομάδας του ήθελαν να τον σκοτώσουν για να τον φάνε. Ο Λ. Χατζίνοφ αφηγούνταν ότι στο στρατόπεδο της Ούχτα, στον ποταμό Πετσόρα, κάποιοι κρατούμενοι έτρωγαν πτώματα.
Ας ελπίσουμε αυτό το βιβλίο, καρπός μιας υποδειγματικής έρευνας, να προσφέρει έστω ένα λιθαράκι στην ανέγερση του «μνημείου» του χαμένου ελληνισμού της Σοβιετικής Ανατολής.
*****
Γιώργος Καραμπελιάς
ΥΓ. Η έκδοση αυτού του έργου οφείλεται εν πολλοίς στον αείμνηστο Δημήτρη Τριανταφυλλίδη που έχει πραγματοποιήσει και μεγάλο μέρος της μετάφρασής του. Ο άνθρωπος που με πάθος πραγματοποίησε ένα τεράστιο και πρωτοπόρο έργο σχετικά με τις ρωσικές σπουδές στην Ελλάδα και συνέβαλε στην αποκάλυψη του εύρους των σταλινικών διώξεων – μεταξύ άλλων μετέφρασε στα ελληνικά δύο από τους τρεις τόμους του «Αρχιπελάγους» του Σολζενίτσιν–, δυστυχώς, δεν βρίσκεται πια μαζί μας.
Ως ελάχιστο φόρο τιμής και ως αναγνώριση της συμβολής του στην έκδοση του βιβλίου, αφιερώνεται στη μνήμη του η ελληνική έκδοση.
Τίτλος: Έλληνες Πολίτες στα Γκουλάγκ. Ένα βιβλίο που διαβάζεται δύσκολα.
Συγγραφέας: Ιβάν Τζουχά
Μετάφραση: Δημήτριος Τριανταφυλλίδης & Κώστας Μαυρόπουλος
Επιμέλεια: Ξανθή Προεστάκη & Χριστίνα Σταματοπούλου
Πρόλογος: Γιώργος Καραμπελιάς
Κυκλοφορεί από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις
