Στις 22 Ιουνίου 1941 η ναζιστική Γερμανία παραβίασε το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο μη επίθεσης και εξαπέλυσε την Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα, την τεράστια εισβολή στη Σοβιετική Ένωση.
Ο Αδόλφος Χίτλερ πίστευε ότι ο Κόκκινος Στρατός θα κατέρρεε μέσα σε λίγους μήνες και ότι η Γερμανία θα μπορούσε να καταλάβει τεράστιες εκτάσεις της ΕΣΣΔ πριν από την έλευση του ρωσικού χειμώνα. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ διαφορετική.
Τρεις τεράστιες γερμανικές αιχμές
Η γερμανική προέλαση αναπτύχθηκε σε τρεις κύριους άξονες. Η Ομάδα Στρατιών Βορρά κινήθηκε προς το Λένινγκραντ, η Ομάδα Στρατιών Κέντρου προς τη Μόσχα και η Ομάδα Στρατιών Νότου προς την Ουκρανία.
Τις πρώτες εβδομάδες οι γερμανικές δυνάμεις σημείωσαν εντυπωσιακές προελάσεις. Ολόκληρες σοβιετικές στρατιές περικυκλώθηκαν, εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες αιχμαλωτίστηκαν και μεγάλες περιοχές πέρασαν υπό γερμανικό έλεγχο.
Όμως η Σοβιετική Ένωση δεν κατέρρευσε. Η τεράστια έκταση της χώρας, οι συνεχώς αυξανόμενες σοβιετικές εφεδρείες, οι δυσκολίες ανεφοδιασμού και η ολοένα σκληρότερη αντίσταση άρχισαν να επιβραδύνουν τη Βέρμαχτ.
Η Μόσχα και η Επιχείρηση Τυφώνας
Χρειάζεται εδώ μια ιστορική διευκρίνιση. Η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα δεν ξεκίνησε στις 2 Οκτωβρίου. Είχε αρχίσει στις 22 Ιουνίου 1941.
Η επίθεση που συνδέεται ειδικά με την προσπάθεια κατάληψης της Μόσχας ονομάστηκε Επιχείρηση Τυφώνας – Operation Typhoon και άρχισε στα τέλη Σεπτεμβρίου, αρχές Οκτωβρίου 1941.
Οι Γερμανοί επιχείρησαν να περικυκλώσουν και να καταστρέψουν τις σοβιετικές δυνάμεις που προστάτευαν την πρωτεύουσα και στη συνέχεια να μπουν στη Μόσχα. Αρχικά η επίθεση σημείωσε σημαντικές επιτυχίες. Η κατάσταση για τους Σοβιετικούς έγινε εξαιρετικά επικίνδυνη και οι γερμανικές δυνάμεις έφτασαν πολύ κοντά στη σοβιετική πρωτεύουσα.
Λάσπη, παγετός και εξαντλημένος στρατός
Οι γερμανικές γραμμές ανεφοδιασμού είχαν απλωθεί σε τεράστιες αποστάσεις. Οι δρόμοι μετατράπηκαν σε λάσπη, ακολούθησε το δριμύ ψύχος και μεγάλος αριθμός οχημάτων παρουσίαζε προβλήματα.
Παράλληλα, οι Σοβιετικοί αναδιοργάνωναν την άμυνα της Μόσχας και συγκέντρωναν νέες δυνάμεις. Τον Δεκέμβριο του 1941 ο Κόκκινος Στρατός εξαπέλυσε μεγάλη αντεπίθεση και ανάγκασε τους Γερμανούς να υποχωρήσουν από τις άμεσες προσβάσεις της πρωτεύουσας.
Η Μόσχα δεν έπεσε ποτέ. Ήταν η πρώτη μεγάλη διάψευση της πεποίθησης ότι η γερμανική πολεμική μηχανή μπορούσε να κερδίσει κάθε εκστρατεία με έναν σύντομο κεραυνοβόλο πόλεμο.
Γιατί απέτυχε η Μπαρμπαρόσα
Δεν υπήρξε μία μόνο αιτία. Η γερμανική ηγεσία υποτίμησε τις δυνατότητες της Σοβιετικής Ένωσης να αντικαθιστά ανθρώπους και πολεμικό υλικό. Υποτίμησε επίσης τις τεράστιες αποστάσεις, τα προβλήματα μεταφορών και ανεφοδιασμού και την ικανότητα των Σοβιετικών να μεταφέρουν σημαντικό τμήμα της βιομηχανικής παραγωγής προς τα ανατολικά.
Και πάνω απ’ όλα, ο πόλεμος δεν τελείωσε πριν από τον χειμώνα, όπως είχε υπολογίσει η γερμανική ηγεσία. Η αποτυχία κατάληψης της Μόσχας δεν σήμανε το τέλος του πολέμου στο Ανατολικό Μέτωπο. Ακολούθησαν ακόμη πιο αιματηρές συγκρούσεις, με κορυφαίες το Στάλινγκραντ και το Κουρσκ, πριν ο Κόκκινος Στρατός αρχίσει τη μακρά πορεία προς το Βερολίνο.
Η «Operation Barbarossa» του Peter Batty
Η ιστορία της γερμανικής εισβολής αποτυπώθηκε και στον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Μία από τις παραγωγές που φέρουν ακριβώς το όνομα της επιχείρησης είναι το βρετανικό «Operation Barbarossa» του Peter Batty.
Πρόκειται για ντοκιμαντέρ παραγωγής του 1971, διάρκειας περίπου 50 λεπτών. Χρησιμοποιεί αρχειακό υλικό και εξετάζει την πορεία προς τη γερμανική εισβολή, την επίθεση της 22ας Ιουνίου και τις εξελίξεις που ακολούθησαν.
Ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον έχουν οι μαρτυρίες προσώπων που έζησαν τα γεγονότα από την πλευρά του Τρίτου Ράιχ. Στο υλικό περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, ο Άλμπερτ Σπέερ και ο στρατηγός Χάσο φον Μαντόιφελ.
Η επική «Μάχη της Μόσχας»
Πολύ διαφορετική είναι η δεύτερη παραγωγή. Η «Μάχη της Μόσχας» – «Битва за Москву» (Battle of Moscow) είναι μια γιγαντιαία σοβιετική πολεμική παραγωγή του 1985, σε σενάριο και σκηνοθεσία του Γιούρι Οζέροφ.
Η συνολική διάρκειά της φτάνει περίπου τις 358 λεπτά, σχεδόν έξι ώρες, και δημιουργήθηκε ως διεθνής συμπαραγωγή. Η ταινία αρχίζει ουσιαστικά από την Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα και παρακολουθεί την καταστροφική για τους Σοβιετικούς πρώτη περίοδο της εισβολής, την άμυνα του φρουρίου του Μπρεστ, τις μεγάλες γερμανικές προελάσεις και τελικά τη μάχη για τη Μόσχα.
Ο Μιχαήλ Ουλιάνοφ υποδύεται τον στρατάρχη Γκεόργκι Ζούκοφ, ενώ εμφανίζονται δραματοποιημένες εκδοχές πολλών πραγματικών ιστορικών προσώπων, ανάμεσά τους ο Στάλιν και ο Ρίχαρντ Ζόργκε. Η παραγωγή γυρίστηκε για τα 40 χρόνια από τη νίκη επί της ναζιστικής Γερμανίας και χαρακτηρίζεται από τεράστιες σκηνές μαχών με άρματα, πυροβολικό και αεροπλάνα.
Δύο διαφορετικοί τρόποι να δεις την ίδια Ιστορία
Οι δύο παραγωγές λειτουργούν συμπληρωματικά. Το «Operation Barbarossa» του Peter Batty προσεγγίζει τα γεγονότα ως ιστορικό ντοκιμαντέρ, με πραγματικό αρχειακό υλικό και μαρτυρίες.
Η «Μάχη της Μόσχας» του Γιούρι Οζέροφ επιχειρεί, αντίθετα, να αναπαραστήσει κινηματογραφικά την τεράστια σύγκρουση, με τις ιδεολογικές και ιστοριογραφικές επιρροές μιας σοβιετικής παραγωγής της εποχής.
Και οι δύο επιστρέφουν σε εκείνο το δραματικό 1941, όταν ο Χίτλερ έστειλε τις στρατιές του βαθιά μέσα στη Σοβιετική Ένωση πιστεύοντας ότι η Μόσχα και ολόκληρη η χώρα θα κατέρρεαν.
Δεν συνέβη. Η αποτυχία της Μπαρμπαρόσα μετέτρεψε τον πόλεμο που η ναζιστική ηγεσία σχεδίαζε ως σύντομη εκστρατεία σε έναν μακρύ και καταστροφικό πόλεμο στο Ανατολικό Μέτωπο, ο οποίος τελικά έφτασε μέχρι την ίδια την καρδιά του Τρίτου Ράιχ.
