Συμμετοχή της Τουρκίας στις ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες άμυνας και ασφάλειας, χωρίς αποκλεισμούς που η Άγκυρα αποδίδει σε «στενά πολιτικά συμφέροντα», ζητά ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, την ώρα που η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ Κάγια Κάλας, η Επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος και ο Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης Μάγκνους Μπρούνερ μεταβαίνουν σήμερα στην Άγκυρα (29 και 30 Ιουνίου) για συνομιλίες με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν.
Λίγες ημέρες πριν από τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην τουρκική πρωτεύουσα, ο Τούρκος πρόεδρος ζητεί τη δημιουργία ενός δικτύου ασφάλειας και άμυνας «από το Τέξας έως την Άγκυρα, χωρίς επιφυλάξεις ή όρους». Η φράση διατυπώνεται σε μια στιγμή που η ΕΕ αναζητά τρόπους ενίσχυσης της αμυντικής της βάσης, αλλά καλείται ταυτόχρονα να ισορροπήσει ανάμεσα στη στρατηγική χρησιμότητα της Τουρκίας και στα ανοιχτά πολιτικά ζητήματα με την Άγκυρα από το Κυπριακό έως την Ανατολική Μεσόγειο.
Προς αναζήτηση πρόσθετων οδών συνεργασίας
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η επίσκεψη Κάλας, Κος και Μπρούνερ έχει στόχο την προώθηση της συνεργασίας σε τομείς αμοιβαίου ενδιαφέροντος. Ενόψει της Συνόδου του ΝΑΤΟ, οι συνομιλίες θα επικεντρωθούν στις κοινές προκλήσεις ασφάλειας, συμπεριλαμβανομένων των πολέμων στη Μέση Ανατολή και του επιθετικού πολέμου της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας. Η συνάντηση θα εξετάσει επίσης τις προσπάθειες για τη βελτίωση των περιφερειακών σχέσεων στην Ανατολική Μεσόγειο διατύπωση που δεν μπορεί να διαβαστεί ανεξάρτητα από το Κυπριακό και τις πάγιες εντάσεις στην περιοχή.
Η επίσκεψη δεν περιορίζεται στην ασφάλεια με τη στενή έννοια. Μετά την πρόσφατη έναρξη της Πλατφόρμας της Ατζέντας Διασυνδεσιμότητας, οι συζητήσεις θα καλύψουν και τον συντονισμό επενδύσεων στις μεταφορές, την ενέργεια και τις ψηφιακές υποδομές, καθώς και τη ρυθμιστική συνεργασία. Εκπρόσωπος της Κομισιόν ανέφερε ότι η επίσκεψη θα αποτελέσει ευκαιρία για «ανασκόπηση των σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας» και για αναζήτηση «πρόσθετων οδών συνεργασίας».
Η Κάλας βλέπει «στρατηγικό εταίρο» αλλά βάζει στο κάδρο και την Κύπρο
Το πολιτικό στίγμα της επίσκεψης είχε δώσει ήδη η Κάγια Κάλας, σε συνέντευξή της στο Anadolu, χαρακτηρίζοντας την Τουρκία «εταίρο στρατηγικής σημασίας» για τη μετανάστευση, την περιφερειακή σταθερότητα και την ασφάλεια. Στόχος της επίσκεψης, εξήγησε, είναι να διερευνηθεί «τι μπορούμε να κάνουμε μαζί».
Για τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ, η Κάλας χρησιμοποίησε βαρύνουσα διατύπωση: «Για κάθε Σύνοδο λέγεται ότι είναι ιστορική, αλλά τώρα αυτό είναι αλήθεια», συνδέοντας τη συγκυρία με τις πιέσεις στις διατλαντικές σχέσεις.
Στην ατζέντα τοποθέτησε την αύξηση της αμυντικής παραγωγής, την ενίσχυση των αποτρεπτικών δυνατοτήτων και το ερώτημα τι περισσότερο μπορεί να γίνει για την Ουκρανία. Απέρριψε, πάντως, την ιδέα ενός ξεχωριστού ευρωπαϊκού στρατού, σημειώνοντας ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν ήδη εθνικούς στρατούς ενταγμένους στην αμυντική δομή του ΝΑΤΟ. «Οι απειλές είναι περιφερειακές, επομένως και η απάντηση πρέπει να είναι περιφερειακή», πρόσθεσε.
Για την Τουρκία ειδικότερα, υπογράμμισε ότι είναι «ο δεύτερος μεγαλύτερος στρατός στο ΝΑΤΟ», με «μια πολύ ισχυρή αμυντική βιομηχανία» και «έναν πολύ, πολύ σημαντικό ρόλο» στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Δεν παρέκαμψε, ωστόσο, το Κυπριακό: σημείωσε ότι παραμένει σημαντικό θέμα στις σχέσεις Άγκυρας και Βρυξελλών, εξέφρασε στήριξη στις προσπάθειες του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες για διάλογο και είπε: «Νομίζω ότι θα ξεκλείδωνε πολλά ζητήματα εάν υπάρξει μια ειρηνική διευθέτηση».
Αυτό είναι το κρίσιμο «αλλά» στην ευρωπαϊκή προσέγγιση. Η ΕΕ αναγνωρίζει ότι η Τουρκία είναι στρατηγικά χρήσιμη και, σε αρκετά πεδία, αναγκαία. Την ίδια στιγμή, η πλήρης αξιοποίηση αυτής της συνεργασίας παραμένει πολιτικά συνδεδεμένη με ανοιχτά ζητήματα, πρωτίστως το Κυπριακό και την Ανατολική Μεσόγειο.
Το όριο του SAFE: τρίτες χώρες έως 35%
Η τουρκική αξίωση συναντά το θεσμικό πλαίσιο που έχει θέσει η ίδια η ΕΕ. Σε ερώτηση για το εάν η Ένωση θα δεχόταν την Τουρκία στις ευρωπαϊκές αμυντικές πρωτοβουλίες, εκπρόσωπος της Κομισιόν παρέπεμψε στο SAFE, το νέο εργαλείο για την ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας και των κοινών προμηθειών. «Το νομικό κείμενο είναι πολύ σαφές. Όλες οι τρίτες χώρες (…) μπορούν μέσω του SAFE να συμμετέχουν σε αμυντικά έργα έως 35%».
Για συμμετοχή πέρα από αυτό το όριο στο επίπεδο των κρατών μελών ή χωρών όπως η Νορβηγία, η Ισλανδία και η Ουκρανία απαιτείται ειδική συμφωνία, την οποία, όπως ξεκαθάρισε η Κομισιόν, «δεν έχουμε ακόμη συνάψει με την Τουρκία». Την ώρα δηλαδή που η Άγκυρα ζητά συμμετοχή «χωρίς επιφυλάξεις ή όρους», οι Βρυξέλλες υπενθυμίζουν ότι η αμυντική συνεργασία με τρίτες χώρες περνά μέσα από κανόνες, ποσοτικά όρια και ειδικές συμφωνίες. Αυτό βέβαια δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να συνάπτουν διμερείς αμυντικές συμφωνίες με τη γειτονική μ ας χώρα.
Το μήνυμα Ερντογάν: αξίωση αναβαθμισμένου ρόλου
Οι δηλώσεις Ερντογάν έγιναν στην Κωνσταντινούπολη, στο παλάτι Ντολμάμπαχτσε, στο πλαίσιο της κοινοβουλευτικής Συνόδου του ΝΑΤΟ, την οποία παρουσίασε ως «σημαντικό σημάδι προετοιμασίας και αλληλεγγύης» ενόψει της Συνόδου των ηγετών. Ο Τούρκος πρόεδρος δεν περιορίστηκε σε αίτημα συμμετοχής· δόμησε ένα ευρύτερο αφήγημα αναβάθμισης του τουρκικού ρόλου, με την Άγκυρα να εμφανίζεται ως η χώρα που «διαβάζει καλύτερα» τη νέα γεωπολιτική εποχή.
Υποστήριξε ότι η ευρωατλαντική αρχιτεκτονική ασφάλειας περνά «ένα ιστορικό κατώφλι», σε μια περίοδο όπου «η ένταση αντικαθιστά τη σταθερότητα, η αταξία την τάξη» και «κανείς δεν ξέρει τι θα αντιμετωπίσει το επόμενο πρωί». Προχώρησε σε ευθεία αμφισβήτηση των διεθνών θεσμών: «Οι σφαγές που είδαμε πρόσφατα, ιδίως στη Γάζα και στον Λίβανο, πλήγωσαν βαθιά τη συνείδηση της ανθρωπότητας, καταστρέφοντας ταυτόχρονα την αξιοπιστία των διεθνών θεσμών».
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Ερντογάν τόνισε ότι η αποτροπή του ΝΑΤΟ και η ενότητα των συμμάχων είναι πλέον πιο σημαντικές από ποτέ, υπογραμμίζοντας ότι η Τουρκία διαθέτει τα εφόδια για να προσαρμοστεί στο νέο περιβάλλον ασφάλειας.
Η αναφορά έχει σημασία και για την ελληνική οπτική, καθώς η Άγκυρα επιχειρεί να εντάξει την τρομοκρατία, τη μετανάστευση, την περιφερειακή αστάθεια και την Ανατολική Μεσόγειο σε ένα ενιαίο πακέτο ασφάλειας, μέσα από το οποίο ζητά αυξημένο ρόλο. Επικαλούμενος τον αγώνα της Τουρκίας κατά της τρομοκρατίας, κάλεσε τους συμμάχους να βελτιώσουν την κατανομή βαρών και να άρουν τα εμπόδια στην αμυντική βιομηχανική συνεργασία, σημειώνοντας ότι οι προσδοκίες της Άγκυρας «είναι υψηλές».
Το κεντρικό μήνυμα προς την ΕΕ ήρθε στο κλείσιμο: «Δεν υπάρχει κανένα όφελος για κανέναν από τον αποκλεισμό των αμυντικών δυνατοτήτων της Τουρκίας λόγω στενών πολιτικών συμφερόντων». Η φράση παραπέμπει στις αντιρρήσεις εντός της ΕΕ απέναντι στην πλήρη ένταξη της Τουρκίας σε ευρωπαϊκούς αμυντικούς μηχανισμούς, με φόντο το Κυπριακό, τις εντάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο και την ευρύτερη δυσπιστία απέναντι στην Άγκυρα.
Η Τουρκία προβάλλει ξανά τον εαυτό της ως αναντικατάστατο πάροχο ασφάλειας για την Ευρώπη, ουσιαστικά ως τον χωροφύλακα της περιοχής. Η ΕΕ αναγνωρίζει τη στρατηγική σημασία της, αλλά ανοίγει την πόρτα σε μια χώρα που, ανεξαρτήτως κυβέρνησης, διατηρεί πάγια τις ίδιες αναθεωρητικές αξιώσεις απέναντι σε Ελλάδα και Κύπρο. Έτσι, η ευρωπαϊκή προσέγγιση μένει εκτεθειμένη στην κατηγορία ότι θυσιάζει τις αρχές της στον βωμό της στρατηγικής χρησιμότητας.
