Στις 27 Οκτωβρίου 1913 γεννήθηκε στην πόλη Πρόστεγιοφ της Μοραβίας ο Τσέχος χημικός Ότο Βίχτερλε. Το όνομά του δεν έγινε τόσο γνωστό όσο άλλων εφευρετών. Κι όμως, εκατομμύρια άνθρωποι οφείλουν στη δουλειά του τη δυνατότητα να βλέπουν καθαρά χωρίς να φορούν γυαλιά. Η ανακάλυψη των μαλακών φακών επαφής άλλαξε την οφθαλμολογία, την καθημερινότητα, τον αθλητισμό και την αισθητική.
Μια εφεύρεση πάνω στο τραπέζι της κουζίνας
Ο Βίχτερλε σπούδασε χημεία στην Πράγα και ασχολήθηκε με νέα πολυμερή υλικά. Μαζί με τον συνεργάτη του Ντράχοσλαβ Λιμ συνέβαλε στην ανάπτυξη υδρόφιλων υλικών που απορροφούν νερό. Τα Χριστούγεννα του 1961, όταν η κρατική υποστήριξη της έρευνάς του είχε περιοριστεί, χρησιμοποίησε εξαρτήματα από παιδικό κατασκευαστικό παιχνίδι και οικιακούς μηχανισμούς για να φτιάξει μια συσκευή περιστροφικής χύτευσης. Έτσι παρήγαγε εύκαμπτους φακούς υδρογέλης που μπορούσαν να φορεθούν στο μάτι. Η μαζική εμπορική εξάπλωσή τους ήρθε τη δεκαετία του 1970. Πέθανε στις 18 Αυγούστου 1998.
Γιατί ήταν τόσο σημαντική η ανακάλυψη
Οι παλαιότεροι φακοί ήταν σκληροί και συχνά δυσκολότεροι στην προσαρμογή. Οι μαλακοί φακοί έκαναν την εφαρμογή πιο άνετη για πολλούς χρήστες. Σήμερα υπάρχουν φακοί υδρογέλης και σιλικόνης-υδρογέλης, με διαφορετική διαπερατότητα στο οξυγόνο. Ο κερατοειδής δεν διαθέτει αιμοφόρα αγγεία και χρειάζεται οξυγόνο από το περιβάλλον. Γι’ αυτό η σωστή επιλογή υλικού, η εφαρμογή και ο χρόνος χρήσης δεν είναι λεπτομέρειες.
Μυωπία, πρεσβυωπία και αστιγματισμός
Οι φακοί επαφής μπορούν να διορθώσουν τη μυωπία, όταν δυσκολευόμαστε να δούμε μακριά, και την υπερμετρωπία. Υπάρχουν επίσης τορικοί φακοί για αστιγματισμό και πολυεστιακοί φακοί για πρεσβυωπία, όταν μετά τη μέση ηλικία δυσκολεύει η κοντινή όραση. Ορισμένοι άνθρωποι χρησιμοποιούν διαφορετική διόρθωση σε κάθε μάτι, τη λεγόμενη μονοόραση, μόνο κατόπιν ειδικής δοκιμής. Δεν ταιριάζει κάθε τύπος σε όλους: απαιτούνται μέτρηση, συνταγή και εφαρμογή από ειδικό.
Είναι επικίνδυνοι οι φακοί επαφής;
Για τους περισσότερους χρήστες είναι ασφαλείς όταν εφαρμόζονται και συντηρούνται σωστά. Δεν είναι όμως απλό καλλυντικό προϊόν: είναι ιατροτεχνολογικά προϊόντα που ακουμπούν απευθείας στον κερατοειδή. Η κακή υγιεινή, η υπέρβαση του χρόνου χρήσης και ο ύπνος με ακατάλληλους φακούς αυξάνουν τον κίνδυνο ερεθισμού, ξηροφθαλμίας, εκδορών και μικροβιακής κερατίτιδας. Σπανιότερα, σοβαρή λοίμωξη μπορεί να απειλήσει την όραση.
Να τους φοράμε συνέχεια ή να τους βγάζουμε;
Δεν υπάρχει ένας αριθμός ωρών που να ισχύει για όλους. Η ανεκτή διάρκεια εξαρτάται από τον τύπο φακού, την κατάσταση των ματιών και τις οδηγίες του οφθαλμιάτρου. Μπορούμε να τους αφαιρούμε όταν ξεκουραζόμαστε και να φοράμε γυαλιά, ιδίως αν νιώθουμε ξηρότητα. Οι ημερήσιοι φακοί μιας χρήσης πετιούνται μετά την αφαίρεσή τους και δεν επαναχρησιμοποιούνται. Οι επαναχρησιμοποιούμενοι χρειάζονται σωστό καθαρισμό και αποθήκευση. Κατά κανόνα αφαιρούμε τους φακούς πριν κοιμηθούμε, ακόμη και για μεσημεριανό ύπνο. Μόνο ειδικοί φακοί παρατεταμένης χρήσης μπορούν να φορεθούν τη νύχτα και αυτό αποκλειστικά με ρητή καθοδήγηση ειδικού: ούτε τότε μηδενίζεται ο κίνδυνος.
Οι κανόνες που προστατεύουν τα μάτια
Πλένουμε τα χέρια με σαπούνι και τα στεγνώνουμε καλά πριν αγγίξουμε φακούς. Δεν χρησιμοποιούμε σάλιο ή νερό βρύσης για καθάρισμα ή φύλαξη. Βγάζουμε τους φακούς πριν από ντους, μπάνιο στη θάλασσα ή πισίνα: το νερό μπορεί να μεταφέρει, μεταξύ άλλων, την αμοιβάδα Acanthamoeba, που προκαλεί σοβαρή κερατίτιδα. Χρησιμοποιούμε μόνο κατάλληλο φρέσκο διάλυμα, δεν συμπληρώνουμε το παλιό στην θήκη και αλλάζουμε τη θήκη τουλάχιστον ανά τρεις μήνες. Ακολουθούμε πιστά την ημερομηνία αντικατάστασης και έχουμε πάντοτε εφεδρικά γυαλιά.
Πότε χρειάζεται αμέσως οφθαλμίατρος
Πόνος, έντονη ερυθρότητα, φωτοφοβία, έκκριση ή θολή όραση δεν είναι συμπτώματα που πρέπει να αγνοούνται. Αφαιρούμε αμέσως τους φακούς, δεν τους ξαναβάζουμε και ζητούμε άμεση οφθαλμολογική εκτίμηση, ιδίως αν υπάρχει πόνος ή αλλαγή στην όραση. Δεν αυτοσχεδιάζουμε με κολλύρια ή αντιβιοτικά. Η σημαντικότερη κληρονομιά του Βίχτερλε δεν είναι μόνο η ελευθερία από τα γυαλιά, αλλά και η υπενθύμιση ότι κάθε τεχνολογικό επίτευγμα χρειάζεται υπεύθυνη χρήση.
Πηγές
Optica – Otto Wichterle · Science History Institute – Politically Unreliable: The State v. Otto Wichterle · CDC – Preventing Eye Infections When Wearing Contacts (2025) · CDC – Keeping Water Away from Contact Lenses (2025).
