Στις 11 Νοεμβρίου 2004, σε ηλικία 75 ετών, ο Γιάσερ Αραφάτ άφηνε την τελευταία του πνοή στο στρατιωτικό νοσοκομείο Περσί του Παρισιού. Ο άνθρωπος που για δεκαετίες ταυτίστηκε με τον αγώνα των Παλαιστινίων για ανεξάρτητο κράτος έφευγε από τη ζωή χωρίς να έχει δει να πραγματοποιείται το μεγαλύτερο πολιτικό του όνειρο.
Για εκατομμύρια Παλαιστινίους υπήρξε το σύμβολο της εθνικής τους ταυτότητας και της αντίστασης. Για το Ισραήλ, επί πολλά χρόνια, ήταν ο ηγέτης μιας οργάνωσης που είχε συνδεθεί με ένοπλες επιθέσεις και τρομοκρατικές ενέργειες. Για τη διεθνή διπλωματία υπήρξε μια από τις πλέον αμφιλεγόμενες προσωπικότητες του 20ού αιώνα, που πέρασε από τον ένοπλο αγώνα στις διαπραγματεύσεις και τελικά στο Νόμπελ Ειρήνης.
Για μένα, όμως, ο Αραφάτ συνδέεται και με δύο προσωπικές δημοσιογραφικές εμπειρίες που δεν ξεχνιούνται. Τη Μόσχα των Ολυμπιακών Αγώνων του 1980, όταν τον συναντήσαμε με τον Γιάννη Διακογιάννη, και τη Βηρυτό του 1982, όταν βρεθήκαμε με την Εύη Δεμίρη σε μια πόλη που βομβαρδιζόταν και πολιορκούνταν από τον ισραηλινό στρατό.
Ποιος ήταν ο Γιάσερ Αραφάτ
Ο Μοχάμεντ Αμπντέλ Ραούφ Αραφάτ αλ Κούντουα αλ Χουσεϊνί, γνωστός σε ολόκληρο τον κόσμο ως Γιάσερ Αραφάτ και στους Παλαιστινίους ως Αμπού Αμάρ, γεννήθηκε στις 24 Αυγούστου 1929 στο Κάιρο, σύμφωνα με τα επικρατέστερα βιογραφικά στοιχεία. Ο ίδιος συνήθιζε να αναφέρει την Ιερουσαλήμ ως τόπο γέννησής του, ενισχύοντας τη συμβολική σύνδεσή του με την παλαιστινιακή πατρίδα.
Σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Πανεπιστήμιο του Καΐρου και από νεαρή ηλικία δραστηριοποιήθηκε στο παλαιστινιακό εθνικό κίνημα.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 συμμετείχε στην ίδρυση της Φατάχ, της οργάνωσης που θα αποτελούσε τον βασικό πυρήνα του παλαιστινιακού εθνικού αγώνα.
Το 1969 ανέλαβε την προεδρία της Εκτελεστικής Επιτροπής της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης, της γνωστής PLO, την οποία μετέτρεψε σε κεντρικό εκπρόσωπο των παλαιστινιακών εθνικών διεκδικήσεων.
Η χαρακτηριστική παλαιστινιακή μαντίλα του, η κεφίγια, έγινε αναγνωρίσιμο σύμβολο σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Από την Ιορδανία στον Λίβανο
Η ιστορία του Αραφάτ δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τις μεγάλες συγκρούσεις της Μέσης Ανατολής.
Μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών το 1967, η PLO ενίσχυσε την ένοπλη δραστηριότητά της, ενώ παλαιστινιακές οργανώσεις απέκτησαν σημαντική στρατιωτική παρουσία στην Ιορδανία.
Το 1970, κατά τον λεγόμενο Μαύρο Σεπτέμβριο, ο ιορδανικός στρατός συγκρούστηκε με τις παλαιστινιακές δυνάμεις. Η σύγκρουση οδήγησε τελικά στην απομάκρυνση της PLO από την Ιορδανία το 1971.
Το επόμενο μεγάλο καταφύγιο του Αραφάτ ήταν ο Λίβανος.
Εκεί η PLO δημιούργησε πολιτικές και στρατιωτικές υποδομές, ενώ η παρουσία της συνδέθηκε με τον εμφύλιο πόλεμο του Λιβάνου, τις συγκρούσεις με το Ισραήλ και τις διαρκείς ανακατατάξεις στην περιοχή.
Η Βηρυτός επρόκειτο να γίνει το σκηνικό μιας από τις δραματικότερες περιόδους της ζωής του.
1980: Η συνάντησή μας στη Μόσχα με τον Γιάννη Διακογιάννη
Δύο χρόνια πριν από την πολιορκία της Βηρυτού, είχα την ευκαιρία να γνωρίσω προσωπικά τον Γιάσερ Αραφάτ στη Μόσχα, στη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του 1980.
Ήμουν μαζί με τον αξέχαστο Γιάννη Διακογιάννη. Συναντήσαμε τον Παλαιστίνιο ηγέτη και συνομιλήσαμε μαζί του σε μια εποχή που ο ίδιος βρισκόταν στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων.
Εκείνο που μου έχει μείνει ιδιαίτερα στη μνήμη είναι ο τρόπος με τον οποίο μιλούσε για την Ελλάδα.
Έδειχνε πραγματική αγάπη για τη χώρα μας. Και όταν η κουβέντα έφτασε στον Ανδρέα Παπανδρέου, τα λόγια του ήταν εξαιρετικά θερμά.
Ο Ανδρέας, τότε ακόμη αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, είχε ήδη αποκτήσει ιδιαίτερη αναγνώριση στον αραβικό κόσμο για τις θέσεις του σχετικά με το Παλαιστινιακό.
Η συνομιλία εκείνη είχε για μένα ξεχωριστή σημασία. Δεν ήταν μια απλή συνάντηση με έναν διεθνή πολιτικό παράγοντα. Ήταν η ευκαιρία να ακούσω από κοντά έναν άνθρωπο που είχε συνδέσει ολόκληρη τη ζωή του με ένα από τα δυσκολότερα και πιο αιματηρά προβλήματα της μεταπολεμικής ιστορίας.
1982: Η Βηρυτός στις φλόγες και η δημοσιογραφική μας αποστολή
Το καλοκαίρι του 1982 αποτελεί μια από τις πιο δυνατές αναμνήσεις της δημοσιογραφικής μου διαδρομής.
Το Ισραήλ είχε εισβάλει στον Λίβανο στις 6 Ιουνίου, στο πλαίσιο της επιχείρησης «Ειρήνη για τη Γαλιλαία». Επισήμως, βασικός στόχος ήταν η απομάκρυνση των παλαιστινιακών ένοπλων οργανώσεων από τα βόρεια σύνορα του Ισραήλ.
Η επιχείρηση εξελίχθηκε σε μια πολύ ευρύτερη στρατιωτική εισβολή, με τις ισραηλινές δυνάμεις να φτάνουν μέχρι τη Βηρυτό.
Ο Γιάσερ Αραφάτ και η ηγεσία της PLO βρίσκονταν στη δυτική πλευρά της λιβανικής πρωτεύουσας.
Η πόλη πολιορκήθηκε, βομβαρδίστηκε και βρέθηκε αντιμέτωπη με τεράστια ανθρωπιστική κρίση. Χιλιάδες άμαχοι σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου, ενώ οι καταστροφές ήταν εκτεταμένες.
Εκείνες τις ημέρες βρεθήκαμε στη Βηρυτό δύο Έλληνες δημοσιογράφοι, ακολουθώντας διαφορετικές διαδρομές.
Εγώ μπήκα από την πλευρά του Ισραήλ.
Η συνάδελφός μου, Εύη Δεμίρη, μπήκε από τη Δαμασκό της Συρίας.
Δύο διαφορετικές είσοδοι σε μια εμπόλεμη περιοχή. Δύο δημοσιογραφικές διαδρομές που είχαν τον ίδιο σκοπό: να μεταφέρουμε στην Ελλάδα την πραγματική εικόνα του πολέμου.
Κάναμε μια εξαιρετικά δύσκολη και απαιτητική δουλειά, σε συνθήκες που δεν είχαν καμία σχέση με τη δημοσιογραφία ενός ασφαλούς γραφείου.
Η παρουσία μας εκεί δεν ήταν απλώς μια ακόμη επαγγελματική αποστολή. Ήταν η εμπειρία ενός πολέμου στον οποίο η ανθρώπινη ζωή μπορούσε να χαθεί μέσα σε δευτερόλεπτα.
Και στο επίκεντρο όλων βρισκόταν ο Γιάσερ Αραφάτ, ο ηγέτης της PLO, που επιχειρούσε να διατηρήσει την πολιτική και στρατιωτική συνοχή της οργάνωσής του μέσα σε μια πολιορκημένη πρωτεύουσα.
Η πολιορκία και η αποχώρηση του Αραφάτ
Η πολιορκία της δυτικής Βηρυτού διήρκεσε περίπου δέκα εβδομάδες.
Οι ισραηλινές δυνάμεις χρησιμοποίησαν αεροπορικούς βομβαρδισμούς, πυροβολικό και αποκλεισμό, ενώ η PLO και οι σύμμαχοί της αντιστάθηκαν μέσα σε μια πυκνοκατοικημένη αστική περιοχή.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, με βασικό διαμεσολαβητή τον Φίλιπ Χαμπίμπ, εργάστηκαν για την επίτευξη συμφωνίας αποχώρησης των παλαιστινιακών δυνάμεων.
Τον Αύγουστο του 1982 άρχισε η οργανωμένη εκκένωση μαχητών και στελεχών της PLO, υπό την εποπτεία πολυεθνικής δύναμης.
Περίπου 11.000 έως 15.000 Παλαιστίνιοι μαχητές και στελέχη, ανάλογα με τις ιστορικές καταγραφές, απομακρύνθηκαν από τη Βηρυτό προς διάφορες αραβικές χώρες.
Στις 30 Αυγούστου 1982 ο Αραφάτ εγκατέλειψε τη Βηρυτό με πλοίο, με προορισμό την Ελλάδα ως ενδιάμεσο σταθμό και στη συνέχεια την Τυνησία, όπου εγκαταστάθηκε η νέα έδρα της PLO.
Η αποχώρηση ήταν στρατιωτική ήττα, αλλά ο ίδιος επιχείρησε να τη μετατρέψει σε πολιτικό σύμβολο επιβίωσης.
Η σφαγή στη Σάμπρα και τη Σατίλα
Λίγες εβδομάδες μετά την αποχώρηση του Αραφάτ, η Βηρυτός έγινε το σκηνικό μιας από τις πιο αποτρόπαιες σφαγές του πολέμου.
Από τις 16 έως τις 18 Σεπτεμβρίου 1982, μέλη λιβανικών χριστιανικών πολιτοφυλακών εισήλθαν στους παλαιστινιακούς προσφυγικούς καταυλισμούς Σάμπρα και Σατίλα και δολοφόνησαν εκατοντάδες αμάχους, Παλαιστινίους και Λιβανέζους.
Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των νεκρών διαφέρουν σημαντικά.
Η ισραηλινή επιτροπή Κάχαν, που διερεύνησε τα γεγονότα, κατέληξε ότι το Ισραήλ έφερε έμμεση ευθύνη, καθώς οι ισραηλινές δυνάμεις έλεγχαν την περιοχή και δεν απέτρεψαν τη σφαγή.
Η τραγωδία αυτή εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της ιστορίας του Λιβάνου.
Ο Αραφάτ, ο Ανδρέας Παπανδρέου και η Ελλάδα
Οι σχέσεις του Γιάσερ Αραφάτ με την Ελλάδα απέκτησαν ιδιαίτερη πολιτική σημασία μετά την εκλογική νίκη του ΠΑΣΟΚ το 1981.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε αναπτύξει στενή πολιτική σχέση με τον Παλαιστίνιο ηγέτη, υποστηρίζοντας το δικαίωμα των Παλαιστινίων στην αυτοδιάθεση και τη δημιουργία ανεξάρτητου κράτους.
Η ελληνική εξωτερική πολιτική εκείνης της περιόδου διαφοροποιήθηκε σε αρκετά σημεία από τη στάση άλλων δυτικοευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Η Αθήνα διατήρησε ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας με την PLO και αναγνώριζε την ανάγκη πολιτικής εκπροσώπησης του παλαιστινιακού λαού.
Ιδιαίτερα συμβολική ήταν η υποδοχή του Αραφάτ στην Ελλάδα μετά την αποχώρησή του από την πολιορκημένη Βηρυτό.
Ο Παλαιστίνιος ηγέτης έφτασε στον Πειραιά στις αρχές Σεπτεμβρίου 1982 και έγινε δεκτός από τον Ανδρέα Παπανδρέου.
Η εικόνα των δύο ηγετών είχε ισχυρό πολιτικό συμβολισμό.
Για τον Αραφάτ, η Ελλάδα δεν ήταν απλώς μια φιλική ευρωπαϊκή χώρα. Ήταν ένας σημαντικός διπλωματικός συνομιλητής σε μια περίοδο διεθνούς απομόνωσης και στρατιωτικής πίεσης.
Και για μένα, όσα είχα ακούσει από τον ίδιο στη Μόσχα το 1980 για τον Ανδρέα Παπανδρέου αποκτούσαν πλέον ακόμη μεγαλύτερη ιστορική σημασία.
Από τον ένοπλο αγώνα στην αναγνώριση του Ισραήλ
Στη δεκαετία του 1980 ο Αραφάτ άρχισε σταδιακά να μετατοπίζεται προς τη διπλωματική αναζήτηση λύσης.
Το 1988, το Παλαιστινιακό Εθνικό Συμβούλιο διακήρυξε την ανεξαρτησία της Παλαιστίνης, ενώ η ηγεσία της PLO αποδέχθηκε την πολιτική προοπτική μιας διευθέτησης στη βάση των σχετικών αποφάσεων του ΟΗΕ.
Η ιστορική καμπή ήρθε το 1993, με τις Συμφωνίες του Όσλο.
Ο Αραφάτ και ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Γιτζάκ Ράμπιν προχώρησαν σε αμοιβαία αναγνώριση μεταξύ Ισραήλ και PLO.
Στις 13 Σεπτεμβρίου 1993, στον Λευκό Οίκο, η χειραψία του Αραφάτ με τον Ράμπιν, παρουσία του Αμερικανού προέδρου Μπιλ Κλίντον, αποτέλεσε μία από τις πιο εμβληματικές εικόνες της σύγχρονης διπλωματικής ιστορίας.
Το 1994 ο Αραφάτ τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης μαζί με τον Γιτζάκ Ράμπιν και τον Σιμόν Πέρες.
Την ίδια χρονιά επέστρεψε στα παλαιστινιακά εδάφη, ύστερα από δεκαετίες εξορίας.
Το 1996 εξελέγη πρόεδρος της Παλαιστινιακής Αρχής.
Ωστόσο, η ειρηνευτική διαδικασία δεν οδήγησε στη δημιουργία ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους.
Οι ισραηλινοί εποικισμοί, το καθεστώς της Ιερουσαλήμ, το προσφυγικό ζήτημα, οι επιθέσεις εναντίον αμάχων και οι διαφωνίες για τα σύνορα συνέχισαν να υπονομεύουν τις διαπραγματεύσεις.
Η δεύτερη Ιντιφάντα και ο αποκλεισμός στη Ραμάλα
Το 2000 ξέσπασε η δεύτερη Ιντιφάντα, μια νέα περίοδος αιματηρών συγκρούσεων μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων.
Ο Αραφάτ βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο διεθνούς αντιπαράθεσης.
Η ισραηλινή κυβέρνηση τον κατηγορούσε ότι δεν σταματούσε τις επιθέσεις παλαιστινιακών ένοπλων οργανώσεων, ενώ ο ίδιος κατηγορούσε το Ισραήλ ότι υπονόμευε συστηματικά την προοπτική ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους.
Από το 2002 παρέμεινε ουσιαστικά περιορισμένος στο αρχηγείο του, τη Μουκάτα, στη Ραμάλα, το οποίο είχε υποστεί σοβαρές καταστροφές από ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Ο άλλοτε πανίσχυρος ηγέτης της PLO περνούσε τα τελευταία χρόνια της ζωής του σε συνθήκες περιορισμού, με ολοένα επιδεινούμενη πολιτική και προσωπική κατάσταση.
Ο θάνατος στο Παρίσι και τα ερωτήματα για τα αίτια
Στα τέλη Οκτωβρίου 2004, η κατάσταση της υγείας του Αραφάτ επιδεινώθηκε σοβαρά.
Μεταφέρθηκε στη Γαλλία για νοσηλεία στο στρατιωτικό νοσοκομείο Περσί, κοντά στο Παρίσι.
Στις 11 Νοεμβρίου 2004 ανακοινώθηκε ο θάνατός του.
Η ακριβής αιτία της θανατηφόρας ασθένειάς του δεν αποσαφηνίστηκε οριστικά δημοσίως, γεγονός που τροφοδότησε επί χρόνια υποψίες και θεωρίες περί δηλητηρίασης.
Μεταγενέστερες επιστημονικές εξετάσεις και έρευνες έδωσαν αντικρουόμενες ερμηνείες. Δεν έχει αποδειχθεί με επιστημονική και δικαστική βεβαιότητα ότι δολοφονήθηκε.
Η σορός του μεταφέρθηκε στο Κάιρο, όπου πραγματοποιήθηκε επίσημη τελετή παρουσία ξένων ηγετών και αντιπροσωπειών.
Ακολούθησε η μεταφορά στη Ραμάλα, όπου ενταφιάστηκε μέσα σε κλίμα έντονης συγκίνησης.
Η Παλαιστινιακή Αρχή κήρυξε πένθος 40 ημερών.
Η επόμενη ημέρα χωρίς τον Αραφάτ
Ο θάνατός του δημιούργησε τεράστιο πολιτικό κενό.
Ο Μαχμούντ Αμπάς ανέλαβε την ηγεσία της PLO, ο Φαρούκ Καντούμι την ηγεσία της Φατάχ και ο Ράουχι Φατούχ προσωρινά την προεδρία της Παλαιστινιακής Αρχής.
Τον Ιανουάριο του 2005 ο Μαχμούντ Αμπάς εξελέγη πρόεδρος της Παλαιστινιακής Αρχής.
Η παλαιστινιακή πολιτική σκηνή εισήλθε σε μια νέα περίοδο, με εντεινόμενες αντιθέσεις ανάμεσα στη Φατάχ και τη Χαμάς, οι οποίες κατέληξαν το 2007 στη βίαιη διάσπαση της παλαιστινιακής διακυβέρνησης μεταξύ Δυτικής Όχθης και Λωρίδας της Γάζας.
Το όνειρο του ανεξάρτητου κράτους παρέμεινε ανεκπλήρωτο.
Η ιστορική κληρονομιά και οι δικές μου αναμνήσεις
Ο Γιάσερ Αραφάτ δεν ήταν μια προσωπικότητα που μπορεί να περιγραφεί με εύκολους χαρακτηρισμούς.
Υπήρξε ηγέτης ενός εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος, αλλά και επικεφαλής μιας οργάνωσης που σε διάφορες περιόδους χρησιμοποίησε μεθόδους βίας, ακόμη και εναντίον αμάχων.
Υπήρξε συνομιλητής κυβερνήσεων και διεθνών οργανισμών, αλλά και πολιτικός που δέχθηκε έντονη κριτική για τον τρόπο διακυβέρνησης της Παλαιστινιακής Αρχής.
Πέρασε από τις στρατιωτικές συγκρούσεις στις συμφωνίες ειρήνης, χωρίς τελικά να μπορέσει να ολοκληρώσει την ιστορική του αποστολή.
Προσωπικά, κρατώ δύο εικόνες.
Τη Μόσχα του 1980, όταν μαζί με τον Γιάννη Διακογιάννη γνωρίσαμε και συνομιλήσαμε με έναν ηγέτη που μιλούσε με ιδιαίτερη αγάπη για την Ελλάδα και με βαθιά εκτίμηση για τον Ανδρέα Παπανδρέου.
Και τη Βηρυτό του 1982, όταν εγώ, μπαίνοντας από το Ισραήλ, και η Εύη Δεμίρη, μπαίνοντας από τη Δαμασκό, προσπαθήσαμε να κάνουμε το δημοσιογραφικό μας καθήκον μέσα σε έναν από τους πιο σκληρούς πολέμους της εποχής.
Ήταν αποστολές που απαιτούσαν αποφασιστικότητα, ψυχραιμία και βαθιά πίστη στην αξία της ενημέρωσης.
Σαράντα τέσσερα χρόνια μετά τη Βηρυτό και είκοσι δύο χρόνια μετά τον θάνατο του Αραφάτ, η Μέση Ανατολή εξακολουθεί να αναζητά την ειρήνη.
Και αυτό είναι ίσως το πιο οδυνηρό συμπέρασμα από την ιστορία ενός ανθρώπου που αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στην παλαιστινιακή υπόθεση, χωρίς να προλάβει να δει τη λύση της.
