Στις 7 Οκτωβρίου 1950 πέθανε ο Γουίλις Χάβιλαντ Κάριερ, ο Αμερικανός μηχανικός που έμεινε στην ιστορία ως ο «πατέρας του σύγχρονου κλιματισμού». Μια εφεύρεση που αρχικά δεν σχεδιάστηκε για να δροσίζει ανθρώπους, αλλά για να λύσει ένα τεχνικό πρόβλημα σε ένα τυπογραφείο, άλλαξε τελικά τον τρόπο με τον οποίο ζούμε, εργαζόμαστε, ταξιδεύουμε και χτίζουμε τις πόλεις μας.
Σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το air condition αποτελεί για χώρες με θερμά καλοκαίρια –και ιδιαίτερα για την Ελλάδα– κάτι πολύ περισσότερο από μία συσκευή άνεσης.
Η εφεύρεση γεννήθηκε μέσα σε ένα τυπογραφείο
Ο Γουίλις Κάριερ γεννήθηκε στις 26 Νοεμβρίου 1876 στη Νέα Υόρκη και σπούδασε μηχανολόγος μηχανικός στο Cornell University.
Το 1902, σε ηλικία μόλις 25 ετών, κλήθηκε να αντιμετωπίσει ένα παράξενο πρόβλημα στο τυπογραφείο Sackett & Wilhelms στο Μπρούκλιν. Η υψηλή υγρασία έκανε το χαρτί να αλλάζει ελαφρά διαστάσεις, με αποτέλεσμα τα διαφορετικά χρώματα της εκτύπωσης να μη συμπίπτουν σωστά.
Ο Κάριερ σχεδίασε ένα σύστημα το οποίο μπορούσε να ελέγχει όχι μόνο τη θερμοκρασία, αλλά και την υγρασία του αέρα. Στις 17 Ιουλίου 1902 ολοκλήρωσε τα σχέδια του συστήματος που θεωρείται το πρώτο σύγχρονο air condition. Το πρώτο σύστημα περιλάμβανε ψυχόμενες σωληνώσεις, ανεμιστήρες, αεραγωγούς και μηχανισμούς ελέγχου θερμοκρασίας και υγρασίας. Η βασική αρχή του εξακολουθεί, εξελιγμένη φυσικά, να βρίσκεται πίσω από τα σημερινά συστήματα κλιματισμού.
Από τα εργοστάσια στα σπίτια
Στην αρχή ο κλιματισμός ήταν υπόθεση της βιομηχανίας. Εργοστάσια κλωστοϋφαντουργίας, τυπογραφεία και άλλες μονάδες παραγωγής χρειάζονταν συγκεκριμένες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας.
Το 1915 ο Κάριερ και συνεργάτες του ίδρυσαν την Carrier Engineering Corporation, ενώ το 1922 παρουσίασε τον φυγοκεντρικό ψύκτη, μια εξέλιξη που επέτρεψε την αποτελεσματικότερη ψύξη μεγάλων κτιρίων.
Σιγά σιγά ο κλιματισμός πέρασε στα θέατρα, στα πολυκαταστήματα, στα ξενοδοχεία, στα γραφεία και αργότερα στα μέσα μεταφοράς. Η πραγματική επανάσταση για το σπίτι ήρθε μεταπολεμικά. Στις ΗΠΑ, οι πωλήσεις κλιματιστικών δωματίου εκτοξεύθηκαν από περίπου 74.000 μονάδες το 1948 σε περισσότερες από ένα εκατομμύριο το 1953. Το air condition έπαψε να είναι πολυτέλεια των μεγάλων κτιρίων και άρχισε να γίνεται οικιακή συσκευή.
Τι ακριβώς κάνει ένα κλιματιστικό
Το κλιματιστικό δεν «παράγει κρύο» με την κυριολεκτική έννοια. Αφαιρεί θερμότητα από τον εσωτερικό χώρο και τη μεταφέρει προς τα έξω μέσω ενός ψυκτικού κύκλου. Ταυτόχρονα αφαιρεί μέρος της υγρασίας από τον αέρα.
Ο ίδιος ο Κάριερ θεωρούσε ότι ο πραγματικός κλιματισμός πρέπει να ελέγχει τέσσερα βασικά στοιχεία: θερμοκρασία, υγρασία, καθαρότητα και κυκλοφορία του αέρα.
Από το παλιό air condition στο inverter
Οι πρώτες οικιακές συσκευές ήταν ενεργοβόρες, θορυβώδεις και με σχετικά περιορισμένο έλεγχο της θερμοκρασίας.
Η τεχνολογία inverter άλλαξε τα δεδομένα. Αντί ο συμπιεστής να λειτουργεί συνεχώς στο μέγιστο και να σταματά όταν επιτευχθεί η επιθυμητή θερμοκρασία, μπορεί να μεταβάλλει την ισχύ του ανάλογα με τις ανάγκες. Έτσι περιορίζονται οι συνεχείς εκκινήσεις και διακοπές, μειώνεται η κατανάλωση και διατηρείται σταθερότερη θερμοκρασία.
Τα σύγχρονα κλιματιστικά είναι πλέον συχνά ταυτόχρονα συσκευές ψύξης και θέρμανσης, ουσιαστικά αντλίες θερμότητας αέρα-αέρα, ενώ διαθέτουν φίλτρα, αισθητήρες, Wi-Fi, αυτοματισμούς και δυνατότητα τηλεχειρισμού από κινητό.
Πότε ήρθε το air condition στην Ελλάδα
Για την ακριβή πρώτη εγκατάσταση κλιματισμού στην Ελλάδα δεν εντοπίζεται επαρκώς τεκμηριωμένη ιστορική πηγή ώστε να δοθεί με ασφάλεια συγκεκριμένο κτίριο και έτος.
Η τεχνολογία άρχισε να εμφανίζεται σταδιακά σε μεγάλα επαγγελματικά κτίρια, ξενοδοχεία, κινηματογράφους, γραφεία και εγκαταστάσεις κατά τις μεταπολεμικές δεκαετίες, όταν ο κλιματισμός εξαπλωνόταν διεθνώς.
Για πολλά χρόνια, πάντως, το κλιματιστικό στο ελληνικό σπίτι ήταν πολυτέλεια. Η μεγάλη εξάπλωση των μικρών split μονάδων ήρθε πολύ αργότερα, ιδιαίτερα από τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα και μετά.
Και κάπως έτσι η εικόνα του καλοκαιρινού ελληνικού σπιτιού άλλαξε: από ανοιχτά παράθυρα, ανεμιστήρες και τέντες περάσαμε σταδιακά στις εξωτερικές μονάδες των air condition που σήμερα αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εικόνας των πολυκατοικιών.
Σήμερα σχεδόν 8 στα 10 ελληνικά νοικοκυριά
Η αλλαγή είναι εντυπωσιακή. Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024, το 78,9% των ελληνικών νοικοκυριών χρησιμοποιεί συσκευή κλιματισμού για ψύξη, ενώ το 18,2% των κατοικιών δεν διαθέτει σύστημα ψύξης.
Με απλά λόγια, σχεδόν 8 στα 10 νοικοκυριά στην Ελλάδα έχουν πλέον το air condition μέσα στην καθημερινότητά τους.
Η αύξηση της χρήσης αποτυπώνεται και στην κατανάλωση ενέργειας. Τα ελληνικά νοικοκυριά κατανάλωσαν περίπου 11.900 terajoules για ψύξη κτιρίων το 2024, έναντι 5.850 TJ το 2018. Δηλαδή η ενεργειακή κατανάλωση για ψύξη υπερδιπλασιάστηκε μέσα σε έξι χρόνια.
Η κλιματική αλλαγή το μετατρέπει από πολυτέλεια σε ανάγκη
Η εξάπλωση του κλιματισμού στην Ελλάδα συνδέεται πλέον άμεσα με τα θερμότερα καλοκαίρια και τους συχνότερους και μεγαλύτερης διάρκειας καύσωνες.
Η ψύξη αντιστοιχούσε το 2024 περίπου στο 7,4% της ενέργειας που καταναλώνουν τα ελληνικά νοικοκυριά, ποσοστό από τα υψηλότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το air condition επομένως έχει δύο όψεις. Προστατεύει ανθρώπους από την ακραία ζέστη, ιδιαίτερα ηλικιωμένους και άλλες ευάλωτες ομάδες, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει τη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας.
Γι’ αυτό η μεγάλη πρόκληση του μέλλοντος δεν είναι να εγκαταλείψουμε τον κλιματισμό, αλλά να ψύχουμε τα κτίρια με πολύ μικρότερη κατανάλωση ενέργειας.
Η επόμενη γενιά: αντλίες θερμότητας και «έξυπνα» κτίρια
Το μέλλον οδηγεί σε αποδοτικότερες αντλίες θερμότητας, καλύτερη θερμομόνωση, σκίαση, «έξυπνα» συστήματα διαχείρισης της θερμοκρασίας και κτίρια σχεδιασμένα ώστε να χρειάζονται λιγότερη μηχανική ψύξη.
Η εξέλιξη είναι τεράστια: από το τεράστιο μηχάνημα που κατασκευάστηκε για να μη χαλάει το χαρτί ενός τυπογραφείου το 1902, φτάσαμε σε μικρές συσκευές που θερμαίνουν, ψύχουν, αφυγραίνουν και φιλτράρουν τον αέρα ενός δωματίου και ελέγχονται από ένα κινητό τηλέφωνο.
Ο Γουίλις Χάβιλαντ Κάριερ πέθανε στις 7 Οκτωβρίου 1950, λίγο πριν συμπληρώσει τα 74 χρόνια του. Δεν πρόλαβε να δει την πραγματική έκρηξη της εφεύρεσής του.
Σήμερα όμως, όταν ένα ελληνικό σπίτι κλείνει τα παράθυρα μέσα στον καύσωνα και πατά το κουμπί του air condition, χρησιμοποιεί, έστω σε μια απείρως πιο εξελιγμένη μορφή, την ιδέα που συνέλαβε ένας 25χρονος μηχανικός πριν από περισσότερο από 120 χρόνια.
Πηγές: Carrier, Willis Carrier ιστορικό αρχείο, ΕΛΣΤΑΤ (στοιχεία 2024)
