Πριν από 50 χρόνια, ο Γκίλβι Γκέιρσον και ο Σίγκουρμπγιόρν Σβάβαρσον έκοβαν τα συρματόσχοινα των βρετανικών αλιευτικών σκαφών και απέφευγαν τις φρεγάτες του Βασιλικού Ναυτικού επιβαίνοντας σε μικρά σκάφη της ισλανδικής ακτοφυλακής, χρησιμοποιώντας τακτικές ανταρτοπόλεμου για να κρατήσουν τους ξένους στόλους μακριά από τα ύδατά τους.
Η Ισλανδία βγήκε νικήτρια από μια σειρά συγκρούσεων που έμειναν γνωστές ως «Πόλεμοι του Μπακαλιάρου» (Cod Wars), και ο έλεγχος εκείνων των υδάτων αποτέλεσε τη βάση της οικονομίας του ηφαιστειογενούς νησιού.
Μισό αιώνα αργότερα, ο φόβος της απώλειας του ελέγχου βρίσκεται στο επίκεντρο του δημοψηφίσματος της 29ης Αυγούστου σχετικά με την επανέναρξη ή μη των διαπραγματεύσεων ένταξης της Ισλανδίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Για πολλούς, το διακύβευμα συνοψίζεται σε ένα δίλημμα: αξίζουν τα χαμηλότερα επιτόκια και μια θέση στο τραπέζι της Ευρώπης την παραχώρηση μέρους του ελέγχου επί της αλιείας και της αυτοδιάθεσης —στοιχεία που καθόρισαν την ανεξαρτησία της Ισλανδίας από τη στιγμή που αποσχίστηκε από τη Δανία πριν από οκτώ δεκαετίες;
Ανησυχίες για τον Τραμπ και το κόστος ζωής
Η δημόσια συζήτηση ενόψει του δημοψηφίσματος εστιάζει έντονα στα δικαιώματα αλιείας, αλλά πλέον στρέφεται και στο κόστος ζωής, καθώς και στις απειλές του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ να «αποκτήσει» τη γειτονική Γροιλανδία —γεγονός που έχει εγείρει ερωτήματα σχετικά με την άμυνα της ίδιας της Ισλανδίας.
«Η κατάσταση, όπως τη βλέπω σήμερα, χαρακτηρίζεται από τον φόβο μήπως χάσουμε τον έλεγχο όσων κατακτήσαμε με αγώνες», δήλωσε ο Σβάβαρσον, ο οποίος υπηρέτησε ως ύπαρχος στο σκάφος της ακτοφυλακής «Aegir» το 1976 —στο αποκορύφωμα των «Πολέμων του Μπακαλιάρου»— και πιθανότατα θα ψηφίσει κατά της επανέναρξης των διαπραγματεύσεων.
Η Ισλανδία είχε υποβάλει αίτηση ένταξης στην ΕΕ το 2009, στον απόηχο της τραπεζικής κατάρρευσης του προηγούμενου έτους, και διεξήγαγε διαπραγματεύσεις επί τέσσερα χρόνια, προτού μια νέα, ευρωσκεπτικιστική κυβέρνηση «παγώσει» τη διαδικασία το 2013.
Διχασμένοι η κοινή γνώμη
«Σίγουρα θα πω ναι», δήλωσε ο Γκέιρσον, ο οποίος υπηρέτησε ως χειριστής ασυρμάτου κατά τη διάρκεια των αντιπαραθέσεων με τη Βρετανία, εργάστηκε επί 42 χρόνια στην ακτοφυλακή και αργότερα εκπροσώπησε την Ισλανδία σε διεθνείς διαπραγματεύσεις για την αλιεία.
«Δεν μπορούμε να είμαστε σαν ένα απομονωμένο νησί στη μέση του πουθενά. Πρέπει να συνεργαζόμαστε με τις γειτονικές χώρες», είπε, προσθέτοντας ότι θα ήθελε τουλάχιστον να δει τι είδους συμφωνία θα μπορούσε να επιτευχθεί προτού λάβει την απόφασή του.
Ωστόσο, εάν η Ισλανδία έχανε τον έλεγχο των αλιευτικών της ζωνών μετά τη διαπραγμάτευση συμφωνίας με την ΕΕ, θα ψήφιζε κατά της ένταξης.
«Θα ένιωθα ότι όσα έκανα στα νιάτα μου πήγαν χαμένα», είπε.
Η ψηφοφορία δεν αφορά την ίδια την ένταξη ενώ οποιαδήποτε συνθήκη προσχώρησης θα απαιτούσε τη διεξαγωγή δεύτερου δημοψηφίσματος.
Σύμφωνα με δημοσκόπηση της Gallup που διενεργήθηκε αυτόν τον μήνα, οι ψηφοφόροι εμφανίζονται διχασμένοι ως προς την επανέναρξη των συνομιλιών: το 46% δήλωσε ότι θα ψήφιζε υπέρ και το 46% κατά, ενώ το 8% παραμένει αναποφάσιστο. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η πλειοψηφία τάσσεται κατά της ουσιαστικής ένταξης στο μπλοκ.
Η αλιεία ως στοιχείο ταυτότητας
Η αλιεία παραμένει κεντρικής σημασίας τόσο για την οικονομία όσο και για την ταυτότητα της Ισλανδίας, μαζί με τη βιομηχανία αλουμινίου και τον τουρισμό.
Μεγάλο μέρος του μπακαλιάρου που καταναλώνεται σήμερα στα βρετανικά καταστήματα «fish and chips» προέρχεται από τα ισλανδικά ύδατα — μια κληρονομιά της ίδιας εκείνης διαμάχης στην οποία πρωτοστάτησαν οι Γκέιρσον και Σβάβαρσον.
«Η αλιεία αποτελεί σύμβολο της ισλανδικής κυριαρχίας, καθώς συνιστά τη βάση της οικονομικής ανεξαρτησίας της χώρας», δήλωσε ο Έιρκουο Μπέργκμαν, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Bifrost. Η Χάιντρου Μάρταϊντότιρ, επικεφαλής του κλαδικού φορέα Fisheries Iceland, δήλωσε ότι ο κλάδος επεξεργάζεται το σύνολο των αλιευμάτων εντός της Ισλανδίας αντί να τα εξάγει σε ακατέργαστη μορφή — ένα σύστημα που, όπως προειδοποίησε, θα μπορούσε να ανατραπεί με την ένταξη στην Κοινή Αλιευτική Πολιτική της ΕΕ.
«Το 100% του κέρδους παραμένει στην Ισλανδία και θέλουμε να διατηρήσουμε αυτή την κατάσταση», τόνισε.
Κανένας υπουργός Εξωτερικών, σύμφωνα με τον Μπέργκμαν, δεν θα μπορούσε ποτέ να υπογράψει συνθήκη που να παραχωρεί τον έλεγχο: «Το άτομο αυτό θα εκδιωκόταν από τη χώρα».
Για άλλους, το διακύβευμα δεν έχει σχεδόν καμία σχέση με τα ψάρια. «Κάποτε ήμασταν αποικία της Δανίας», δήλωσε ο Φλόκι, ένας 27χρονος σχεδιαστής από το Ρέικιαβικ, ο οποίος δεν θέλησε να αποκαλύψει το επώνυμό του. «Πιστεύω ότι το ζήτημα αφορά κυρίως τη διατήρηση του ελέγχου επί των επιλογών και των αποφάσεών μας ως χώρας».
Θέματα ασφάλειας και Ρωσία
Η Ισλανδία βρίσκεται σε ένα γεωπολιτικό κομβικό σημείο, εκτεινόμενη κατά μήκος του λεγόμενου «διαύλου GIUK» (μεταξύ Γροιλανδίας, Ισλανδίας και Βρετανίας), τον οποίο το ΝΑΤΟ θεωρεί εδώ και καιρό κρίσιμο πέρασμα για την παρακολούθηση των ρωσικών ναυτικών κινήσεων προς τον ανοιχτό ωκεανό.
Η χώρα δεν διαθέτει δικό της στρατό και η άμυνά της βασίζεται στη συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ καθώς και σε μια διμερή συμφωνία με την Ουάσιγκτον, η οποία υπογράφηκε το 1951. Ωστόσο, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η προεδρία του Τραμπ —συμπεριλαμβανομένων των δασμών που επέβαλε και των απειλών του για την απόκτηση της Γροιλανδίας— ανάγκασε τους Ισλανδούς να επανεκτιμήσουν παραδοχές που κάποτε θεωρούνταν δεδομένες, παρόλο που η απόφαση για τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος ελήφθη πριν από τη δεύτερη θητεία του Τραμπ.
«Όλη αυτή η υπόθεση με τη Γροιλανδία έκανε τους Ισλανδούς να σταματήσουν και να επανεξετάσουν τη σχέση τους με τις ΗΠΑ, θέτοντας το ερώτημα αν οι ΗΠΑ αποτελούν αξιόπιστο εταίρο… κάτι που δεν είχε απασχολήσει ποτέ την Ισλανδία μέχρι τώρα», δήλωσε ο Μπέργκμαν.
Η Υπουργός Εξωτερικών Θόργκερντουρ Γκούναρσντοτιρ δήλωσε στο Reuters ότι το ΝΑΤΟ και το αμυντικό σύμφωνο με τις ΗΠΑ θα παραμείνουν τα θεμέλια της ασφάλειας της Ισλανδίας ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος, αλλά ότι η ένταξη θα μπορούσε να αποτελέσει «πολύτιμη προσθήκη», ιδίως για την οικονομική ασφάλεια.
Αναφερόμενη στις απειλές του Τραμπ για τη Γροιλανδία, είπε: «Είμαστε απογοητευμένοι από την εκστρατεία άσκησης πίεσης που εξαπολύθηκε τόσο κατά των κατοίκων της Γροιλανδίας όσο και κατά της Δανίας».
Ωστόσο, όπως τόνισε, η μεγαλύτερη ανησυχία εντοπίζεται αλλού. «Το κύριο μέλημά μας εστιάζεται στις δραστηριότητες της Ρωσίας —κυρίως στην Ουκρανία, αλλά και στις ναυτικές της δραστηριότητες στα ύδατά μας και στην ευρύτερη περιοχή του Βόρειου Ατλαντικού».
