ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε σήμερα την πέμπτη ετήσια έκθεσή της για το χώρο της ζώνης Σένγκεν, κάνοντας λόγο για μείωση των παράτυπων διελεύσεων, περισσότερες επιστροφές μεταναστών και ενίσχυση της ασφάλειας μέσω του νέου ψηφιακού Συστήματος Εισόδου/Εξόδου (Entry/Exit System – EES).
Ωστόσο, πίσω από το θετικό αφήγημα της έκθεσης, η σημερινή ενημέρωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ανέδειξε τις ανοιχτές αντιφάσεις του ευρωπαϊκού χώρου ελεύθερης κυκλοφορίας: παρατεταμένους εσωτερικούς συνοριακούς ελέγχους, ελλείψεις σε αρκετά κράτη-μέλη, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, και μια ολοένα μεγαλύτερη στροφή προς ψηφιακά συστήματα επιτήρησης, βιομετρικών ελέγχων και ανταλλαγής πληροφοριών.
Μείωση των παράνομων διελεύσεων και αύξηση των επιστροφών
Σύμφωνα με την έκθεση «2026 State of Schengen Report», οι παράνομες διελεύσεις στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ μειώθηκαν κατά 26% το 2025 σε σχέση με το προηγούμενο έτος, ενώ το ποσοστό επιστροφών μεταναστών χωρίς δικαίωμα παραμονής έφτασε το 28%, το υψηλότερο της τελευταίας δεκαετίας.
Η Κομισιόν παρουσιάζει επίσης ως κομβικό βήμα για την «ψηφιακή μετάβαση» του Σένγκεν την πλήρη λειτουργία του νέου Συστήματος Εισόδου/Εξόδου, μέσω του οποίου έχουν ήδη καταγραφεί περίπου 66 εκατομμύρια είσοδοι και έξοδοι υπηκόων τρίτων χωρών, ενώ περισσότεροι από 32.000 ταξιδιώτες έλαβαν άρνηση εισόδου και πάνω από 800 άτομα χαρακτηρίστηκαν πιθανή απειλή για την εσωτερική ασφάλεια της ΕΕ.
Χαρακτηριστικό της κλίμακας του συστήματος είναι ότι οι καθημερινοί έλεγχοι δακτυλικών αποτυπωμάτων εκτοξεύτηκαν από 17.000 σε 87.000 ανά ημέρα από την έναρξη λειτουργίας του EES.
Η Ελλάδα: θετικά βήματα, αλλά και σειρά σοβαρών ελλείψεων
Η Ελλάδα εμφανίζεται στην έκθεση τόσο μεταξύ των χωρών που ενίσχυσαν ορισμένες επιχειρησιακές δυνατότητες, όσο και μεταξύ εκείνων όπου η Κομισιόν εξακολουθεί να εντοπίζει σημαντικά κενά.
Στα θετικά, η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που ενίσχυσαν τη στελέχωση στα εξωτερικά σύνορα και αναφέρεται ως ένας από τους βασικούς κόμβους επιχειρήσεων της Frontex. Αξιοποίησε ενισχυμένα μέτρα επιτήρησης συνόρων που συνέβαλαν σε καλύτερα ποσοστά ανίχνευσης παράνομων διελεύσεων, και περιλαμβάνεται μεταξύ των 12 κρατών-μελών που έχουν ήδη ορίσει εθνικό Συντονιστή Σένγκεν ένα βήμα που η Κομισιόν θεωρεί κρίσιμο για τη βελτίωση της εθνικής διακυβέρνησης.
Στα αρνητικά, ωστόσο, η έκθεση καταγράφει σειρά σοβαρών ελλείψεων σε πολλαπλά επίπεδα.
Φύλαξη συνόρων: Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες όπου εντοπίζονται προβλήματα στη χρήση βιομετρικών δεδομένων, στην αξιοποίηση ευρωπαϊκών βάσεων δεδομένων και στην αντιμετώπιση πλαστών εγγράφων. Παράλληλα, δεν έχει εγκαθιδρυθεί πλήρως ολοκληρωμένο σύστημα επιτήρησης συνόρων, ιδίως για έγκαιρη ανίχνευση παράνομων αφίξεων και αξιολόγηση κινδύνου σε πραγματικό χρόνο.
Σχέδια έκτακτης ανάγκης: Εδώ η εικόνα είναι ιδιαίτερα αρνητική. Η Ελλάδα βρίσκεται στη δυσάρεστη λίστα των τριών χωρών – μαζί με Ισπανία και Αυστρία – που δεν έχουν ακόμα επισημοποιήσει το εθνικό τους σχέδιο έκτακτης ανάγκης. Δεν το έχει ούτε δοκιμάσει. Δεν έχει ενσωματώσει τη δυνατότητα αξιοποίησης ευρωπαϊκής υποστήριξης. Και δεν έχει συντονιστεί με γειτονικές χώρες για κοινή αντιμετώπιση κρίσεων – παρά τη γεωγραφική της θέση στο νοτιοανατολικό άκρο της ΕΕ.
Επιστροφές: Η Ελλάδα συγκαταλέγεται μεταξύ των χωρών με ανεπαρκείς επιχειρησιακές δυνατότητες, ενώ απαιτούνται βελτιώσεις τόσο στις εγγυήσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά την εκτέλεση επιστροφών όσο και στις διαδικασίες προσφυγής κατά των σχετικών αποφάσεων.
Ανταλλαγή πληροφοριών: Ελλείψεις προσωπικού στα εθνικά γραφεία N.SIS και SIRENE — τα γραφεία που είναι υπεύθυνα για τη διαχείριση και ανταλλαγή πληροφοριών μέσω του Συστήματος Πληροφοριών Σένγκεν — επηρεάζουν αρνητικά την ποιότητα, την ταχύτητα και τη συνέχεια της ανταλλαγής πληροφοριών ασφαλείας.
Φόβος και για τους Ρώσους που έχουν πολεμήσει στην Ουκρανία
Η έκθεση συνδέει ευθέως την ενίσχυση του Σένγκεν με τη σημερινή γεωπολιτική συγκυρία, κάνοντας αναφορές στην «εργαλειοποίηση της μετανάστευσης», στις πιέσεις στα εξωτερικά σύνορα, στη Μέση Ανατολή αλλά και σε πιθανούς κινδύνους ασφαλείας από Ρώσους πρώην μαχητές μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Παράλληλα, η Κομισιόν προαναγγέλλει περαιτέρω ενίσχυση του ψηφιακού πλέγματος ελέγχου των συνόρων, με την έναρξη λειτουργίας του ETIAS και νέα μέτρα για την ψηφιοποίηση των διαδικασιών επιστροφών μεταναστών.
Οι προσωρινοί έλεγχοι που έχουν γίνει μόνιμοι
Ωστόσο, η ενημέρωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν εξελίχθηκε όπως θα επιθυμούσε η Κομισιόν. Πολύ γρήγορα, κατά την ενημέρωση της Κομισιόν, το επίκεντρο μετατοπίστηκε από τα θετικά στοιχεία της έκθεσης στους εσωτερικούς συνοριακούς ελέγχους που αρκετά κράτη-μέλη διατηρούν εδώ και χρόνια.
Σε ερώτηση για το γιατί η Επιτροπή δεν έχει ακόμη εκδώσει τις ειδικές γνώμες που προβλέπει ο αναθεωρημένος Κώδικας Συνόρων Σένγκεν για χώρες που διατηρούν ελέγχους πέραν των 18 μηνών, ο εκπρόσωπος της Κομισιόν, Μάρκους Λάμερτ, απάντησε ότι αυτές «θα εκδοθούν σύντομα», χωρίς συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.
Το θέμα επανήλθε με ερωτήσεις για το ποια κράτη-μέλη εξακολουθούν να διατηρούν εσωτερικούς ελέγχους και πώς αυτό συμβιβάζεται με τη λογική της ελεύθερης κυκλοφορίας στη ζώνη Σένγκεν.
Ο εκπρόσωπος υποστήριξε ότι οι έλεγχοι επιτρέπονται υπό προϋποθέσεις από το ευρωπαϊκό δίκαιο, παραπέμποντας στην έκθεση και στην ιστοσελίδα της Επιτροπής όταν του ζητήθηκε να κατονομάσει τις χώρες.
Ωστόσο, η ίδια η έκθεση αναφέρει μόνο ότι δέκα κράτη-μέλη διατήρησαν ή παρέτειναν εσωτερικούς συνοριακούς ελέγχους το 2025, χωρίς να παραθέτει τη σχετική λίστα.
Η συζήτηση έγινε ακόμη πιο αιχμηρή όταν τέθηκε το ερώτημα πώς μπορούν να θεωρούνται «προσωρινοί» έλεγχοι που εφαρμόζονται εδώ και περίπου τέσσερα χρόνια σε διαδρομές όπως Σλοβενία–Αυστρία–Γερμανία. Ο εκπρόσωπος απάντησε ότι ο νέος Κώδικας επιτρέπει ελέγχους για δύο χρόνια με δυνατότητα παράτασης, αποφεύγοντας ωστόσο να απαντήσει αν οι παρατεταμένοι έλεγχοι συνιστούν πλέον μια de facto μόνιμη κατάσταση στο εσωτερικό της ζώνης Σένγκεν.
Οι επόμενες κινήσεις της Κομισιόν
Για την περίοδο 2026–2027, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δίνει έμφαση στην περαιτέρω ψηφιοποίηση των ελέγχων, με την εκκίνηση του ETIAS για ταξιδιώτες χωρίς βίζα και την αναθεώρηση του Κώδικα Θεωρήσεων με μεγαλύτερη έμφαση στην ασφάλεια. Παράλληλα, προαναγγέλλει νέα νομοθετική πρόταση εντός του 2026 για την ψηφιοποίηση των διαδικασιών επιστροφής μεταναστών, με στόχο την απλούστευση και αυτοματοποίηση των διαδικασιών, ενώ επιμένει και στη σταδιακή άρση των εσωτερικών συνοριακών ελέγχων μέσω στενότερης συνεργασίας μεταξύ των κρατών-μελών.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται επίσης στην ολοκλήρωση της ένταξης της Κύπρου στον χώρο Σένγκεν, καθώς και στη συνέχιση της συνεργασίας με τις υποψήφιες χώρες. Οι προτεραιότητες της περιόδου 2026–2027 αναμένεται να συζητηθούν επισήμως στο Συμβούλιο Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων τον Ιούνιο.
Σένγκεν και ένας κόσμος που αλλάζει
Παρά τις αντιφάσεις που ανέδειξαν τόσο η έκθεση όσο και η σημερινή ενημέρωση της Κομισιόν, το Σένγκεν παραμένει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα επιτεύγματα της ευρωπαϊκής ενοποίησης, επιτρέποντας σε περισσότερους από 450 εκατομμύρια πολίτες να κινούνται χωρίς εσωτερικά σύνορα.
Ωστόσο, η συζήτηση στις Βρυξέλλες έδειξε ότι η ευρωπαϊκή ελεύθερη κυκλοφορία αλλάζει σταδιακά μορφή, με την ΕΕ να προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ελεύθερη μετακίνηση και στις αυξανόμενες γεωπολιτικές και μεταναστευτικές πιέσεις.
