Η φωτιά στον Καθεδρικό της Κοίμησης στη Λαύρα των Σπηλαίων δεν είναι απλώς ακόμη μία εικόνα πολέμου. Είναι το ξεγύμνωμα μιας μεγάλης υποκρισίας: εκείνων που μιλούν στο όνομα της Ορθοδοξίας, ενώ την ίδια ώρα τη βομβαρδίζουν, την εργαλειοποιούν και την υποτάσσουν σε κρατικές επιδιώξεις.
Η εικόνα της Λαύρας των Σπηλαίων στο Κίεβο να τυλίγεται στις φλόγες δεν είναι μόνο ουκρανική τραγωδία. Είναι πληγή για όλη την Ορθοδοξία. Είναι πληγή για κάθε άνθρωπο που καταλαβαίνει ότι ένας ναός, ένα μοναστήρι, ένα μνημείο χιλίων ετών δεν ανήκει μόνο σε ένα κράτος, σε μία κυβέρνηση, σε μία συγκυρία. Ανήκει στην ιστορία. Στην πίστη. Στη μνήμη. Στον πολιτισμό.
Και όμως, η Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν, η Ρωσία που εδώ και χρόνια αυτοπαρουσιάζεται ως προστάτιδα των «παραδοσιακών αξιών» και της Ορθοδοξίας, έχει αφήσει πίσω της στην Ουκρανία καμένα ιερά, γκρεμισμένους ναούς, βομβαρδισμένα πολιτιστικά μνημεία, πόλεις με σβησμένη μνήμη.
Δεν είναι μόνο η Λαύρα. Είναι οι ορθόδοξοι ναοί που επλήγησαν από την αρχή της εισβολής. Όπως στη Μαριούπολη, με το συγκλονιστικό Θέατρο της πόλης, ένα κτίριο-σύμβολο, που και αυτό έγινε καταφύγιο αμάχων και έπειτα μαζικός τάφος. Είναι η ίδια η ιδέα ότι στον πόλεμο αυτόν δεν χτυπιούνται μόνο στρατιωτικοί στόχοι. Χτυπιέται η ταυτότητα ενός λαού.
Η ρωσική πλευρά, όπως πάντα, αρνείται. Αρνείται ότι στοχεύει αμάχους. Αρνείται ότι στοχεύει πολιτιστικά μνημεία. Αρνείται ότι χτυπά τη θρησκευτική κληρονομιά. Όμως η πραγματικότητα είναι πεισματάρα. Και η στάχτη στους τρούλους, οι σπασμένες εικόνες, οι καμένες στέγες και οι νεκροί κάτω από τα ερείπια δεν σβήνονται με ανακοινώσεις υπουργείων Άμυνας.
Εδώ βρίσκεται και το μέγα ηθικό σκάνδαλο: η Μόσχα δεν καταστρέφει απλώς μνημεία. Καταστρέφει μνημεία στο όνομα μιας δήθεν ιστορικής αποστολής. Μιλά για «ρωσικό κόσμο», για κοινή πνευματική μήτρα, για υπεράσπιση της Ορθοδοξίας. Και την ίδια στιγμή, εκεί όπου η Ορθοδοξία έχει βαθιές ρίζες, στο Κίεβο, στην κοιτίδα της ανατολικοσλαβικής χριστιανοσύνης, σπέρνει φωτιά.
Η Λαύρα των Σπηλαίων δεν είναι τυχαίος τόπος. Είναι ένα από τα σημαντικότερα μοναστικά συγκροτήματα της Ορθοδοξίας. Είναι μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς. Είναι τόπος προσκυνήματος, τόπος προσευχής, τόπος ιστορικής συνέχειας. Όταν χτυπιέται ένας τέτοιος χώρος, δεν χτυπιέται μόνο η Ουκρανία. Χτυπιέται ο ίδιος ο ισχυρισμός της Ρωσίας ότι δήθεν υπερασπίζεται την Ορθοδοξία.
Αλλά η υποκρισία της Μόσχας δεν εμφανίστηκε τώρα.
Όταν ο γιαλαντζί σουλτάνος Ερντογάν μετέτρεψε την Αγία Σοφία από μουσείο σε τζαμί, περιμέναμε, τουλάχιστον, μία καθαρή φωνή από τη Μόσχα. Περιμέναμε να ακουστεί η Ρωσία που αυτοδιαφημίζεται ως δύναμη της Ορθοδοξίας. Αντί γι’ αυτό, ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, είπε το αμίμητο και βαθιά προσβλητικό: ότι πλέον οι Ρώσοι τουρίστες θα ωφεληθούν, επειδή δεν θα πληρώνουν εισιτήριο για να μπαίνουν στην Αγία Σοφία. Τόσο βαθιά ήταν η «ορθόδοξη ευαισθησία» της Μόσχας. Στο ύψος ενός εισιτηρίου.
Η Αγία Σοφία, το μέγα σύμβολο της Χριστιανοσύνης, της Ρωμιοσύνης, της Οικουμενικής Ορθοδοξίας, αντιμετωπίστηκε από το Κρεμλίνο ως τουριστικό ταμείο. Όχι ως πληγή. Όχι ως ιστορική προσβολή. Όχι ως βεβήλωση μνήμης. Ως ευκαιρία για δωρεάν είσοδο.
Και αυτό δεν ήταν γκάφα. Ήταν πολιτική. Ήταν η ψυχρή προτεραιότητα των ρωσοτουρκικών σχέσεων έναντι της ορθόδοξης αλήθειας. Ήταν η απόδειξη ότι για τη Μόσχα η Ορθοδοξία δεν είναι πνευματικό βίωμα, αλλά εργαλείο επιρροής. Όταν συμφέρει, τη σηκώνει σαν λάβαρο. Όταν δεν συμφέρει, την αφήνει στο πάτωμα.
Το ίδιο μοτίβο βλέπουμε και απέναντι στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Εδώ και δεκαετίες, η Μόσχα επιχειρεί να απαξιώσει το Φανάρι, να αμφισβητήσει στην πράξη τα πρωτεία του, να εμφανίσει το Πατριαρχείο Μόσχας ως τον πραγματικό πόλο ισχύος της Ορθοδοξίας. Όχι επειδή τη νοιάζει η πνευματική ενότητα. Αλλά επειδή τη νοιάζει η εξουσία.
Η σύγκρουση για την ουκρανική αυτοκεφαλία αποκάλυψε αυτό που πολλοί ήξεραν ήδη: ότι η Ρωσική Εκκλησία δεν λειτουργεί απλώς ως εκκλησιαστικός οργανισμός. Συχνά λειτουργεί ως προέκταση μιας κρατικής στρατηγικής. Ως μαλακή ισχύς. Ως δίκτυο επιρροής. Ως μηχανισμός πολιτικής πίεσης.
Και εδώ, στην Ελλάδα, δεν είμαστε αφελείς.
Το Άγιον Όρος είναι ιερός τόπος. Είναι πνευματικό καταφύγιο αιώνων. Είναι θησαυρός της Ορθοδοξίας. Ακριβώς γι’ αυτό δεν πρέπει να γίνεται πεδίο ξένων επιρροών, παρασκηνιακών χρηματοδοτήσεων και σκοτεινών διαδρομών. Κατά καιρούς υπήρξαν σοβαρές καταγγελίες και δημοσιεύματα για ρωσικά δίκτυα επιρροής, για πρόσωπα που δεν ενδιαφέρονταν μόνο για την προσευχή, αλλά και για την πληροφορία, την πίεση, την παρέμβαση.
Μοναχοί κατάσκοποι; Ή κατάσκοποι ντυμένοι μοναχοί; Εκείνοι που ξέρουν, ξέρουν πολύ καλά ότι το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό.
Το είδαμε και στις εποχές που προετοιμαζόταν η Συμφωνία των Πρεσπών. Και δεν αναφέρω το παράδειγμα για να συζητήσω τη Συμφωνία ως πολιτικό ζήτημα. Άλλοι συμφώνησαν, άλλοι διαφώνησαν. Το θέμα εδώ είναι άλλο: πώς η θρησκεία, τα εθνικά σύμβολα, οι εκκλησιαστικές διαδρομές και οι φανατισμένοι κύκλοι μπορούν να γίνουν υλικό ξένης παρέμβασης. Πώς ο πατριωτισμός μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δόλωμα. Πώς η πίστη μπορεί να μετατραπεί σε προβοκάτσια.
Αυτό είναι το επικίνδυνο. Όχι η διαφωνία. Η εργαλειοποίηση.
Η αλήθεια είναι απλή: όποιος σέβεται την Ορθοδοξία, δεν καίει τη Λαύρα. Όποιος σέβεται την πίστη, δεν βομβαρδίζει πόλεις και μετά κρύβεται πίσω από ανακοινώσεις. Όποιος σέβεται την Αγία Σοφία, δεν μετρά την προσβολή με το κόστος του εισιτηρίου. Όποιος σέβεται το Άγιον Όρος, δεν το θέλει προκεχωρημένο φυλάκιο επιρροής.
Όταν η θρησκεία γίνεται εργαλείο κρατικής επιβολής, στο τέλος δεν μένει ούτε θρησκεία ούτε ήθος. Μένει μόνο εξουσία. Και στάχτη.
