Γράφουν Βάσω Σγούρδου και Τέρενς Κουίκ
Μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και ταυτόχρονα ανησυχητική χρονική σύμπτωση βρίσκεται στο επίκεντρο της αεροπορικής κρίσης που συγκλόνισε τις Ηνωμένες Πολιτείες την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου.
Μόλις τρεις ημέρες νωρίτερα, στις 10 Νοεμβρίου, η αμερικανική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας (FAA) είχε ανακοινώσει την πανεθνική επέκταση ενός νέου συστήματος τεχνητής νοημοσύνης για τη διαχείριση της εναέριας κυκλοφορίας.
Το σύστημα ονομάζεται SMART (Strategic Management of Airspace, Routes and Trajectories) και αναπτύχθηκε από την εταιρεία Air Space Intelligence.
Τρεις ημέρες αργότερα, μια σοβαρή διακοπή στις επικοινωνίες των αμερικανικών κέντρων ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας οδήγησε στην απόφαση να ανασταλούν πανεθνικά οι απογειώσεις αεροσκαφών.
Χιλιάδες πτήσεις καθυστέρησαν ή ακυρώθηκαν, εκατοντάδες χιλιάδες επιβάτες επηρεάστηκαν και η FAA βρέθηκε αντιμέτωπη με μία από τις σοβαρότερες κρίσεις των τελευταίων ετών.
Υπάρχει σχέση ανάμεσα στα δύο γεγονότα;
Μέχρι στιγμής δεν έχει αποδειχθεί κάτι τέτοιο.
Ωστόσο, σύμφωνα με αμερικανικά δημοσιεύματα, οι αρμόδιες αρχές εξετάζουν και το ενδεχόμενο το νέο σύστημα τεχνητής νοημοσύνης να έχει κάποια σχέση με τη βλάβη.
Το γεγονός αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία επειδή Αμερικανοί βουλευτές είχαν ζητήσει από την FAA να αναστείλει την εφαρμογή του SMART, εκφράζοντας ανησυχίες για τις διαδικασίες ελέγχου και αξιολόγησής του.
Τι είναι το SMART και πώς λειτουργεί
Το SMART (Strategic Management of Airspace, Routes and Trajectories) που αναπτύχθηκε από την αμερικανική εταιρεία Air Space Intelligence, είναι ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης το οποίο χρησιμοποιείται για την υποστήριξη του σχεδιασμού και της διαχείρισης της εναέριας κυκλοφορίας.
Δεν πρόκειται για λογισμικό που εγκαταστάθηκε μέσα στα αεροσκάφη ούτε για σύστημα που αντικαθιστά τους πιλότους ή τους ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας.
Λειτουργεί στο έδαφος και επεξεργάζεται μεγάλο όγκο δεδομένων, προκειμένου να βοηθά τους αρμόδιους να προβλέπουν προβλήματα συμφόρησης και να σχεδιάζουν εναλλακτικές διαδρομές.
Σύμφωνα με την FAA, το σύστημα μπορεί να συνδυάζει περίπου 200 διαφορετικές ροές πληροφοριών.
Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται μετεωρολογικά δεδομένα, πληροφορίες για προγραμματισμένες πτήσεις, περιορισμοί εναέριου χώρου, διαθεσιμότητα προσωπικού και επιχειρησιακές συνθήκες.
Η τεχνητή νοημοσύνη αναλύει αυτά τα δεδομένα και προτείνει λύσεις στους ελεγκτές.
Οι τελικές αποφάσεις παραμένουν στην ευθύνη των ανθρώπων.
Σύμβαση 875 εκατομμυρίων δολαρίων
Το πρόγραμμα SMART αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας τεχνολογικού εκσυγχρονισμού της FAA.
Σύμφωνα με τα αμερικανικά δημοσιεύματα, η σχετική σύμβαση έχει αξία 875 εκατομμυρίων δολαρίων και διάρκεια 12 ετών.
Η FAA υποστηρίζει ότι η χρήση του συστήματος έχει ήδη προσφέρει μετρήσιμα οφέλη.
Σε περίπου 180 πτήσεις για τις οποίες προτάθηκαν εναλλακτικές διαδρομές, η υπηρεσία αναφέρει μέση εξοικονόμηση περίπου 10 λεπτών και σχεδόν 80 γαλονιών καυσίμου ανά πτήση.
Πρόκειται για στοιχεία που δημοσιοποίησε η ίδια η FAA και όχι για αποτελέσματα ανεξάρτητης επιστημονικής αξιολόγησης.
Η εξοικονόμηση χρόνου και καυσίμων αποτελεί σημαντικό επιχείρημα υπέρ της τεχνολογίας, ιδιαίτερα σε μια χώρα με δεκάδες χιλιάδες καθημερινές κινήσεις αεροσκαφών.
Ωστόσο, άλλο ζήτημα είναι η επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα και άλλο η ασφάλεια ενός συστήματος που χρησιμοποιείται σε κρίσιμες υποδομές.
Ars Technica: Επέκταση και στα 22 κέντρα ελέγχου
Το αμερικανικό τεχνολογικό περιοδικό Ars Technica δημοσίευσε στις 12 Νοεμβρίου, μία ημέρα πριν από τη μεγάλη αεροπορική κρίση, αναλυτικό ρεπορτάζ για την επέκταση του SMART.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα, το νέο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης είχε επεκταθεί και στα 22 περιφερειακά κέντρα ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η εξέλιξη αυτή ακολούθησε την αρχική εφαρμογή του συστήματος στην περιοχή της Ουάσιγκτον.
Το Ars Technica ανέδειξε και τις αντιδράσεις της National Air Traffic Controllers Association (NATCA), της συνδικαλιστικής οργάνωσης που εκπροσωπεί τους Αμερικανούς ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας.
Σύμφωνα με τις δηλώσεις που δημοσιεύθηκαν, η οργάνωση εξέφρασε ανησυχίες επειδή δεν είχε συμμετάσχει στον σχεδιασμό και στις δοκιμές του συστήματος.
Η συμμετοχή των ίδιων των ελεγκτών θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς αυτοί καλούνται να χρησιμοποιούν καθημερινά τις νέες τεχνολογίες σε πραγματικές συνθήκες.
Reuters: Περισσότεροι από 24 βουλευτές είχαν ζητήσει να σταματήσει η εφαρμογή
Μια ιδιαίτερα σημαντική πληροφορία είχε μεταδώσει το Reuters ήδη από τον Οκτώβριο.
Περισσότεροι από 24 Αμερικανοί βουλευτές είχαν ζητήσει από την FAA να αναστείλει την εφαρμογή του SMART μέχρι να δοθούν περισσότερα στοιχεία για τις δοκιμές ασφαλείας, την εκπαίδευση των ελεγκτών και τις διαδικασίες αξιολόγησης.
Οι βουλευτές εξέφραζαν ανησυχίες για την ταχύτητα με την οποία προχωρούσε η εισαγωγή της τεχνολογίας σε ένα τόσο κρίσιμο σύστημα.
Το ζήτημα δεν ήταν η απόρριψη της τεχνητής νοημοσύνης.
Ήταν η ανάγκη να υπάρχουν επαρκείς εγγυήσεις ότι το νέο εργαλείο είχε ελεγχθεί σωστά πριν από την ευρεία επιχειρησιακή χρήση του.
Το γεγονός ότι αυτές οι επιφυλάξεις είχαν διατυπωθεί πριν από τη βλάβη της 13ης Νοεμβρίου δίνει ιδιαίτερο βάρος στη σημερινή συζήτηση.
Δεν αποδεικνύει, όμως, ότι οι ανησυχίες των βουλευτών συνδέονται με την αιτία της διακοπής των επικοινωνιών.
Washington Post: Οι πρώτες αντιδράσεις είχαν εμφανιστεί από τον Σεπτέμβριο
Η Washington Post είχε ασχοληθεί με το SMART από τις 21 Σεπτεμβρίου, όταν άρχισε η αρχική εφαρμογή του στην περιοχή της Ουάσιγκτον.
Η αμερικανική εφημερίδα είχε καταγράψει ερωτήματα ειδικών και εκπροσώπων των ελεγκτών σχετικά με τη διαφάνεια, τις δοκιμές και την επιχειρησιακή αξιοπιστία του συστήματος.
Η συζήτηση επικεντρωνόταν στο κατά πόσον ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να ενσωματωθεί με ασφάλεια σε ένα περιβάλλον όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται υπό μεγάλη χρονική πίεση.
Η τεχνολογία μπορεί να αναλύει τεράστιο όγκο δεδομένων σε ελάχιστο χρόνο.
Ωστόσο, η χρήση της στην αεροπορία απαιτεί σαφείς διαδικασίες ελέγχου, ανθρώπινη εποπτεία και δυνατότητα άμεσης παρέμβασης σε περίπτωση δυσλειτουργίας.
CNN και Associated Press: Οι αρχές εξετάζουν πιθανή σύνδεση
Μετά την πανεθνική αναστολή απογειώσεων της 13ης Νοεμβρίου, το ερώτημα για το SMART τέθηκε και στις αμερικανικές αρχές.
Σύμφωνα με δημοσιεύματα του Associated Press και του GeekWire, ο υπουργός Εσωτερικής Ασφάλειας Markwayne Mullin ρωτήθηκε εάν το νέο σύστημα τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσε να σχετίζεται με τη διακοπή των επικοινωνιών.
Ο υπουργός ανέφερε ότι το ενδεχόμενο εξετάζεται, χωρίς όμως να υπάρχουν στοιχεία που να τεκμηριώνουν τέτοια σύνδεση.
Στη διερεύνηση συμμετέχει και η αμερικανική υπηρεσία κυβερνοασφάλειας CISA.
Αυτό σημαίνει ότι οι αρχές εξετάζουν διαφορετικά πιθανά σενάρια για την αιτία της βλάβης.
Δεν σημαίνει ότι έχει διαπιστωθεί δυσλειτουργία του SMART ούτε ότι η τεχνητή νοημοσύνη ευθύνεται για την κρίση.
Παράλληλα, οι πρώτες εκτιμήσεις των αρμόδιων αμερικανικών υπηρεσιών δεν παρέπεμπαν σε κυβερνοεπίθεση.
Η κατασκευάστρια εταιρεία απορρίπτει κάθε σχέση
Η Air Space Intelligence, η εταιρεία που ανέπτυξε το SMART, αρνήθηκε ότι το σύστημά της συνδέεται με τη διακοπή των επικοινωνιών.
Σύμφωνα με τις δηλώσεις που μετέδωσαν αμερικανικά μέσα, το SMART δεν εμπλέκεται στις λειτουργίες που παρουσίασαν τη συγκεκριμένη βλάβη.
Η διάκριση αυτή είναι σημαντική.
Ένα σύστημα που υποστηρίζει τον σχεδιασμό διαδρομών και τη διαχείριση της κυκλοφορίας δεν είναι κατ’ ανάγκην μέρος της τεχνικής υποδομής που μεταφέρει τις φωνητικές επικοινωνίες μεταξύ πιλότων και ελεγκτών.
Επομένως, η χρονική σύμπτωση της επέκτασης του SMART με τη βλάβη δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη τεχνικής σύνδεσης.
Για να τεκμηριωθεί οποιαδήποτε σχέση, θα πρέπει να προκύψουν συγκεκριμένα στοιχεία από την έρευνα των αρμόδιων υπηρεσιών.
Το χρονικό των έξι κρίσιμων ημερομηνιών
21 Σεπτεμβρίου 2026: Η Washington Post καταγράφει την αρχική εφαρμογή του SMART στην περιοχή της Ουάσιγκτον και τις ανησυχίες για τις διαδικασίες αξιολόγησης.
9–13 Οκτωβρίου: Περισσότεροι από 24 Αμερικανοί βουλευτές ζητούν την αναστολή της εφαρμογής μέχρι να δοθούν πρόσθετες εγγυήσεις ασφαλείας.
10 Νοεμβρίου: Η FAA ανακοινώνει την επέκταση του SMART και στα 22 περιφερειακά κέντρα ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας.
12 Νοεμβρίου: Το Ars Technica δημοσιεύει τις αντιδράσεις των ελεγκτών για τη συμμετοχή τους στον σχεδιασμό και στις δοκιμές.
13 Νοεμβρίου: Σοβαρή διακοπή των επικοινωνιών οδηγεί στην πανεθνική αναστολή απογειώσεων στις ΗΠΑ.
13 Νοεμβρίου: Αμερικανικά δημοσιεύματα αναφέρουν ότι οι αρχές εξετάζουν και το ενδεχόμενο πιθανής σχέσης με το SMART, χωρίς να υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία.
Η Ελλάδα και το ερώτημα της τεχνητής νοημοσύνης στις αερομεταφορές
Η υπόθεση έχει ενδιαφέρον και για την Ελλάδα, καθώς η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης στις αερομεταφορές αποτελεί πλέον διεθνή τάση.
Η χώρα μας διαθέτει ένα ιδιαίτερα σύνθετο αεροπορικό περιβάλλον, με έντονη εποχική τουριστική κίνηση, μεγάλο αριθμό νησιωτικών αεροδρομίων και σημαντικές ανάγκες συντονισμού της εναέριας κυκλοφορίας.
Η χρήση προηγμένων συστημάτων ανάλυσης δεδομένων μπορεί να συμβάλει στον περιορισμό των καθυστερήσεων, στη βελτίωση των διαδρομών και στην εξοικονόμηση καυσίμων.
Ωστόσο, η εφαρμογή τέτοιων τεχνολογιών πρέπει να συνοδεύεται από αυστηρές διαδικασίες πιστοποίησης, ανεξάρτητους ελέγχους και ουσιαστική εκπαίδευση του προσωπικού.
Ιδιαίτερα σημαντικός παραμένει ο ανθρώπινος παράγοντας.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίζει τους ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας, αλλά η ασφάλεια απαιτεί σαφή κατανομή ευθυνών και αξιόπιστα εφεδρικά συστήματα.
Το ερώτημα που πρέπει να απαντήσει η Ουάσιγκτον
Η πανεθνική αεροπορική κρίση της 13ης Νοεμβρίου έφερε στην επιφάνεια δύο διαφορετικά ζητήματα.
Το πρώτο αφορά την πραγματική αιτία της διακοπής των επικοινωνιών.
Το δεύτερο αφορά τις διαδικασίες με τις οποίες εισάγονται νέα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης σε κρίσιμες υποδομές.
Η FAA είχε ανακοινώσει την επέκταση του SMART μόλις τρεις ημέρες πριν από τη μεγάλη βλάβη.
Οι Αμερικανοί βουλευτές είχαν ήδη διατυπώσει επιφυλάξεις.
Οι ελεγκτές είχαν ζητήσει μεγαλύτερη συμμετοχή στις διαδικασίες σχεδιασμού και αξιολόγησης.
Και οι αρμόδιες αρχές εξετάζουν πλέον τα πιθανά αίτια της κρίσης.
Μέχρι στιγμής, όμως, δεν υπάρχει απόδειξη ότι το SMART προκάλεσε ή συνέβαλε στη διακοπή των επικοινωνιών.
Η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει σημαντικές δυνατότητες στην αεροπορία, αλλά η αξιοποίησή της απαιτεί τεχνική αξιοπιστία, διαφάνεια και αυστηρή εποπτεία.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι εάν η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να χρησιμοποιείται στις αερομεταφορές.
Είναι εάν κάθε νέο σύστημα έχει δοκιμαστεί και ελεγχθεί επαρκώς πριν αναλάβει έναν ρόλο που επηρεάζει τη λειτουργία κρίσιμων υποδομών.
Και σε αυτό το ερώτημα η Ουάσιγκτον οφείλει πλέον να δώσει συγκεκριμένες απαντήσεις.
