Περισσότερους από τρεις μήνες μετά τον θάνατό του, το Ιράν ετοιμάζεται να αποχαιρετήσει επισήμως τον Αλί Χαμενεΐ, τον άνθρωπο που για δεκαετίες υπήρξε η απόλυτη κορυφή της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Η κηδεία του θα ξεκινήσει στις 4 Ιουλίου στην Τεχεράνη και θα ολοκληρωθεί στις 9 Ιουλίου στη Μασχάντ, με την ταφή του στο μεγάλο θρησκευτικό κέντρο της χώρας. Πίσω όμως από τις τελετές πένθους, το ερώτημα έχει ήδη απαντηθεί: την εξουσία κληρονόμησε ο γιος του, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, σε μία διαδοχή που μυρίζει περισσότερο μηχανισμό επιβίωσης του καθεστώτος παρά ομαλή θεσμική μετάβαση.
Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν ετοιμάζεται για μία πολυήμερη τελετή αποχαιρετισμού στον Αλί Χαμενεΐ, τον Ανώτατο Ηγέτη που σφράγισε την πορεία της χώρας για πάνω από τρεις δεκαετίες.
Ο Χαμενεΐ σκοτώθηκε τον Φεβρουάριο, σε αεροπορικά πλήγματα που αποδίδονται σε κοινή ισραηλινοαμερικανική επιχείρηση κατά στόχων στην Τεχεράνη. Η είδηση του θανάτου του, όταν επιβεβαιώθηκε, δεν σήμανε απλώς το τέλος ενός προσώπου. Σήμανε το τέλος μιας ολόκληρης εποχής για το Ιράν.
Πώς σκοτώθηκε ο Χαμενεΐ
Το αφήγημα που διαμορφώθηκε από τις πρώτες ώρες μετά τον θάνατό του ήταν αυτό ενός ηγέτη που χάθηκε μέσα στην καρδιά του ίδιου του συστήματος εξουσίας που είχε χτίσει.
Σύμφωνα με τις έως τώρα πληροφορίες, ο Αλί Χαμενεΐ βρισκόταν στην Τεχεράνη όταν εξαπολύθηκαν αεροπορικά πλήγματα εναντίον κρίσιμων εγκαταστάσεων και κέντρων διοίκησης του ιρανικού καθεστώτος. Τα χτυπήματα φέρονται να είχαν στόχο την ανώτατη πολιτικοστρατιωτική δομή της χώρας, σε μία περίοδο ήδη οξυμένης σύγκρουσης με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Δεν ήταν ένας θάνατος στο περιθώριο. Δεν ήταν μία κατάρρευση από ηλικία ή ασθένεια, όπως πολλοί επί χρόνια προέβλεπαν για τον γηραιό Αγιατολάχ. Ήταν ένα χτύπημα στην κορυφή της πυραμίδας. Ένα πλήγμα που, συμβολικά και πρακτικά, στόχευε όχι μόνο τον ίδιο τον Χαμενεΐ, αλλά και την ιδέα του αδιατάρακτου κέντρου εξουσίας στην Τεχεράνη.
Ο άνθρωπος που από το 1989 κρατούσε στα χέρια του τον τελευταίο λόγο για τον στρατό, τους Φρουρούς της Επανάστασης, τη Δικαιοσύνη, την εξωτερική πολιτική και τη γενική κατεύθυνση του καθεστώτος, σκοτώθηκε από τον αέρα, μέσα σε μία σύγκρουση που είχε ήδη ξεφύγει από τα όρια της διπλωματικής αντιπαράθεσης.
Το καθεστώς μίλησε για «μαρτύριο». Οι αντίπαλοί του μίλησαν για το τέλος ενός αυταρχικού κύκλου. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη: ο θάνατος του Χαμενεΐ άνοιξε ρήγμα, αλλά δεν γκρέμισε το οικοδόμημα.
Ο άνθρωπος που κυβέρνησε πάνω από τους προέδρους
Ο Αλί Χαμενεΐ γεννήθηκε το 1939 στη Μασχάντ. Από νεαρή ηλικία εντάχθηκε στους θρησκευτικούς και πολιτικούς κύκλους που αντιτάχθηκαν στη μοναρχία του Σάχη και αργότερα βρέθηκε στο πλευρό της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979.
Υπήρξε πρόεδρος του Ιράν από το 1981 έως το 1989. Μετά τον θάνατο του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, εξελέγη Ανώτατος Ηγέτης, αναλαμβάνοντας τη θέση που στο ιρανικό πολιτικό σύστημα βρίσκεται πάνω από κάθε άλλη εξουσία.
Για περισσότερο από τρεις δεκαετίες, ο Χαμενεΐ διαμόρφωσε το σκληρό πρόσωπο της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Υπό την ηγεσία του, οι Φρουροί της Επανάστασης ενισχύθηκαν, η επιρροή του Ιράν επεκτάθηκε σε Λίβανο, Συρία, Ιράκ και Υεμένη, ενώ η χώρα βρέθηκε επανειλημμένα σε αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ και τη Δύση για το πυρηνικό της πρόγραμμα.
Στο εσωτερικό, το καθεστώς του συνδέθηκε με σκληρή καταστολή, περιορισμό των ελευθεριών, διώξεις αντιφρονούντων και βίαιη αντιμετώπιση κοινωνικών κινημάτων. Για τους υποστηρικτές του ήταν ο φύλακας της επανάστασης. Για τους αντιπάλους του, ο αρχιτέκτονας ενός κλειστού, θεοκρατικού και κατασταλτικού κράτους.
Η διαδοχή: Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ από τη σκιά στην κορυφή
Τον Αλί Χαμενεΐ διαδέχθηκε ο γιος του, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, μία επιλογή που είχε εδώ και χρόνια συζητηθεί έντονα στους κύκλους εξουσίας της Τεχεράνης.
Ο Μοτζτάμπα, γεννημένος το 1969, δεν ήταν ποτέ ένα πρόσωπο της πρώτης γραμμής με τη δυτική έννοια. Δεν έχτισε δημόσιο πολιτικό προφίλ ως πρόεδρος, υπουργός ή εκλεγμένος ηγέτης. Η δύναμή του βρισκόταν αλλού: στα παρασκήνια, στο γραφείο του πατέρα του, στις σχέσεις με τους Φρουρούς της Επανάστασης και στους μηχανισμούς ασφαλείας.
Εδώ και χρόνια θεωρούνταν ένας από τους ισχυρότερους αθέατους παίκτες του ιρανικού συστήματος. Το όνομά του είχε συνδεθεί με την καταστολή του Πράσινου Κινήματος το 2009, όταν εκατομμύρια Ιρανοί αμφισβήτησαν το εκλογικό αποτέλεσμα και κατέβηκαν στους δρόμους. Για πολλούς αναλυτές, εκείνη ήταν η στιγμή που ο Μοτζτάμπα φάνηκε να παίζει ρόλο πολύ μεγαλύτερο από αυτόν που τυπικά του αναλογούσε.
Η ανάδειξή του στην ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας σηματοδοτεί κάτι βαθύτερο: τη μετάβαση από τη χαρισματική θρησκευτική εξουσία του Χομεϊνί και τη μακρά αυταρχική διαχείριση του Χαμενεΐ σε ένα πιο κλειστό, πιο οικογενειακό, πιο στρατιωτικοποιημένο μοντέλο εξουσίας.
Η διαδοχή από πατέρα σε γιο είναι πολιτικά ευαίσθητη για ένα καθεστώς που γεννήθηκε υποτίθεται για να ανατρέψει τη μοναρχική κληρονομικότητα. Γι’ αυτό και η επιλογή του Μοτζτάμπα δεν είναι απλώς μία αλλαγή ηγεσίας. Είναι μία ειρωνεία της Ιστορίας: μία επανάσταση που πολέμησε τον Σάχη, καταλήγει να εμφανίζει χαρακτηριστικά δυναστείας.
Το Ιράν μετά τον Χαμενεΐ
Το ερώτημα τώρα είναι εάν ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ μπορεί να σταθεί ως πραγματικός ηγέτης ή αν θα λειτουργήσει ως πολιτική βιτρίνα ενός σκληρού πυρήνα εξουσίας, στον οποίο κυριαρχούν οι Φρουροί της Επανάστασης.
Η πρώτη εικόνα δείχνει συνέχεια και όχι ρήξη. Οι βασικές γραμμές του καθεστώτος, δηλαδή αντιδυτική ρητορική, στήριξη στους περιφερειακούς συμμάχους, έλεγχος της κοινωνίας,και κεντρικός ρόλος των μηχανισμών ασφαλείας, δεν αναμένεται να αλλάξουν θεαματικά.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει σταθερότητα. Το Ιράν βρίσκεται σε ένα από τα πιο δύσκολα σημεία της σύγχρονης ιστορίας του. Έχει υποστεί στρατιωτικά πλήγματα, πιέζεται οικονομικά, αντιμετωπίζει κοινωνική κόπωση και έχει πλέον στην κορυφή έναν νέο ηγέτη που δεν διαθέτει το κύρος του πατέρα του.
Η κηδεία του Αλί Χαμενεΐ θα είναι, αναμφίβολα, μία τεράστια επίδειξη κρατικής ισχύος. Πλήθη, σημαίες, θρησκευτικά σύμβολα, στρατιωτική παρουσία, τελετουργία πένθους και η γνωστή γλώσσα περί «μαρτυρίου».
Όμως πίσω από την εικόνα της ενότητας, το Ιράν μπαίνει σε μία νέα, αβέβαιη περίοδο. Ο Χαμενεΐ έφυγε όπως έζησε πολιτικά: μέσα στη σύγκρουση. Και ο γιος του παραλαμβάνει όχι απλώς την εξουσία, αλλά ένα καθεστώς που πρέπει κάθε μέρα να αποδεικνύει ότι μπορεί ακόμη να επιβιώσει.
