Γράφει ο Αδάμας Γεροσίδερης
Στις 9 Νοεμβρίου 1888, στη φτωχική συνοικία Σπίταλφιλντς του ανατολικού Λονδίνου, η Μέρι Τζέιν Κέλι βρέθηκε δολοφονημένη μέσα στο δωμάτιό της. Ήταν περίπου 25 ετών και θεωρείται το πέμπτο και τελευταίο από τα πέντε ευρέως αποδεκτά θύματα του ανθρώπου που έμεινε στην Ιστορία ως «Τζακ ο Αντεροβγάλτης». Εκατόν τριάντα οκτώ χρόνια αργότερα, το όνομά του εξακολουθεί να προκαλεί ανατριχίλα, όχι επειδή αποδείχθηκε ποτέ ποιος ήταν, αλλά ακριβώς επειδή κανείς δεν κατόρθωσε να τον ταυτοποιήσει με βεβαιότητα.
Πίσω, όμως, από έναν από τους διασημότερους γρίφους της εγκληματολογίας, υπάρχει μια πραγματική ιστορία: πέντε γυναίκες που ζούσαν σε ακραία επισφάλεια, μια μητρόπολη διχασμένη ανάμεσα στον πλούτο και την εξαθλίωση, μια αστυνομική έρευνα χωρίς σύγχρονα εγκληματολογικά εργαλεία και ένας Τύπος που συνέβαλε αποφασιστικά στη δημιουργία του μύθου.
Το Λονδίνο των δύο κόσμων
Η Βρετανική Αυτοκρατορία βρισκόταν στο απόγειο της ισχύος της. Λίγα χιλιόμετρα από τα λαμπερά κτίρια του κέντρου, όμως, η περιοχή Γουάιττσαπελ και τα γειτονικά Σπίταλφιλντς στέναζαν από την ανεργία, τη στεγαστική ασφυξία και την ακραία φτώχεια. Άνθρωποι μοιράζονταν ασφυκτικά δωμάτια ή πλήρωναν για ένα κρεβάτι μόνο για τη νύχτα. Οι δρόμοι, οι στοές και οι μικρές αυλές προσέφεραν σε έναν δράστη πολλές ευκαιρίες να κινηθεί χωρίς να γίνει αντιληπτός.
Η κοινωνική προκατάληψη βάραινε ιδιαίτερα τις γυναίκες που ζούσαν μόνες, χωρίς σταθερό εισόδημα. Για δεκαετίες τα θύματα παρουσιάζονταν συλλήβδην ως εκδιδόμενες. Το London Museum επισημαίνει ότι μια τέτοια γενίκευση είναι παραπλανητική: από τις πέντε, η Μέρι Τζέιν Κέλι είναι η μόνη για την οποία υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι εργαζόταν στο σεξ κατά τον χρόνο της δολοφονίας της. Οι υπόλοιπες είχαν διαφορετικές διαδρομές, δουλειές, οικογενειακούς δεσμούς και δυσκολίες.
Πέντε γυναίκες, πέντε δολοφονίες
31 Αυγούστου 1888 – Μέρι Αν «Πόλι» Νίκολς. Η 43χρονη εντοπίστηκε νεκρή στην οδό Buck’s Row, στο Γουάιττσαπελ. Η δολοφονία της θεωρείται η πρώτη της πεντάδας που αποδίδεται ευρέως στον ίδιο δράστη.
8 Σεπτεμβρίου 1888 – Άνι Τσάπμαν. Η 47χρονη βρέθηκε στην πίσω αυλή ενός σπιτιού στην οδό Hanbury Street. Ο τρόπος της επίθεσης ενίσχυσε τις υποψίες ότι το Λονδίνο αντιμετώπιζε τον ίδιο δολοφόνο.
30 Σεπτεμβρίου 1888 – Ελίζαμπεθ Στράιντ. Η 44χρονη Σουηδή μετανάστρια δολοφονήθηκε στην περιοχή της Berner Street. Οι ιστορικοί εκτιμούν ότι ο δράστης ενδεχομένως διακόπηκε πριν συνεχίσει την επίθεση, χωρίς αυτό να μπορεί να αποδειχθεί.
30 Σεπτεμβρίου 1888 – Κάθριν Έντοους. Λιγότερο από μία ώρα μετά τον εντοπισμό της Στράιντ, βρέθηκε δολοφονημένη η 46χρονη στην πλατεία Mitre Square. Η «διπλή νύχτα» προκάλεσε πανικό στην πόλη.
9 Νοεμβρίου 1888 – Μέρι Τζέιν Κέλι. Η νεότερη από τις πέντε, περίπου 25 ετών, δολοφονήθηκε στο δωμάτιο 13 της αυλής Miller’s Court, στην Dorset Street. Ήταν το μοναδικό από τα πέντε εγκλήματα που διαπράχθηκε μέσα σε κατοικία.
Αυτά είναι τα λεγόμενα «κανονικά» ή ευρέως αποδεκτά πέντε θύματα («canonical five»). Οι φάκελοι των «δολοφονιών του Γουάιττσαπελ» περιλαμβάνουν και άλλες επιθέσεις, πριν και μετά το φθινόπωρο του 1888. Δεν αποδείχθηκε, ωστόσο, ότι όλες συνδέονταν με τον ίδιο άνθρωπο. Συνεπώς, ο ακριβής συνολικός αριθμός θυμάτων του παραμένει άγνωστος.
Η 9η Νοεμβρίου και το δωμάτιο 13
Η Μέρι Τζέιν Κέλι είχε ζήσει για ένα διάστημα με τον Τζόζεφ Μπάρνετ, ο οποίος εργαζόταν ως αχθοφόρος στην αγορά. Είχαν χωρίσει λίγες ημέρες πριν από τη δολοφονία. Οι περισσότερες πληροφορίες για την παιδική ηλικία και την καταγωγή της προέρχονται από όσα είχε πει η ίδια στον Μπάρνετ και δεν έχουν ανεξάρτητα επιβεβαιωθεί. Πιθανότατα καταγόταν από την Ιρλανδία, αλλά ακόμη και αυτή η λεπτομέρεια περιβάλλεται από αβεβαιότητα.
Το βράδυ της 8ης Νοεμβρίου μάρτυρες την είδαν να επιστρέφει στο μικρό δωμάτιό της, ενώ άλλοι ανέφεραν κινήσεις στην αυλή κατά τη διάρκεια της νύχτας. Κάποιοι ισχυρίστηκαν ότι άκουσαν μια γυναικεία κραυγή τις πρώτες πρωινές ώρες. Οι καταθέσεις δεν συμφωνούν σε όλα και δεν επέτρεψαν ποτέ την ασφαλή ανασύνθεση των τελευταίων ωρών της.
Το πρωί της Παρασκευής 9 Νοεμβρίου, ο Τόμας Μπόουγερ, που είχε σταλεί για να εισπράξει τα καθυστερούμενα ενοίκια για λογαριασμό του ιδιοκτήτη Τζον ΜακΚάρθι, κοίταξε μέσα από ένα σπασμένο τζάμι του παραθύρου και ανακάλυψε το έγκλημα. Η αστυνομία έσπευσε στην αυλή. Η δολοφονία είχε ιδιαίτερη αγριότητα, αλλά τα ανατριχιαστικά στοιχεία δεν είναι απαραίτητα για να κατανοήσει κανείς τη διάσταση της τραγωδίας.
Στις 12 Νοεμβρίου 1888 πραγματοποιήθηκε η ιατροδικαστική ανάκριση στο δημαρχείο του Σόρντιτς, ενώ η κηδεία της Κέλι έγινε στις 19 Νοεμβρίου. Οι καταθέσεις των μαρτύρων και τα πρακτικά της εποχής παραμένουν πολύτιμα ιστορικά τεκμήρια. Δεν κατέληξαν, όμως, σε απόδειξη για τον αυτουργό.
Από τον «δολοφόνο του Γουάιττσαπελ» στον Τζακ τον Αντεροβγάλτη
Στην αρχή οι εφημερίδες μιλούσαν για τον «δολοφόνο του Γουάιττσαπελ». Το πασίγνωστο προσωνύμιο εμφανίστηκε στην επιστολή «Dear Boss», με ημερομηνία 25 Σεπτεμβρίου 1888, που έφθασε στο πρακτορείο Central News. Ο συντάκτης της χλεύαζε την αστυνομία και υπέγραφε «Jack the Ripper». Το όνομα διαδόθηκε αστραπιαία και μετατράπηκε σε δημοσιογραφικό σήμα κατατεθέν.
Ακολούθησαν το ταχυδρομικό δελτάριο «Saucy Jacky» και η επιστολή «From Hell», που στάλθηκε στον Τζορτζ Λασκ της τοπικής Επιτροπής Επαγρύπνησης μαζί με ένα ανθρώπινο οργανικό εύρημα, χωρίς να αποδειχθεί σύνδεση με κάποιο από τα θύματα. Οι υπηρεσίες έλαβαν πλήθος παρόμοιων μηνυμάτων. Τα Εθνικά Αρχεία της Βρετανίας τονίζουν ότι δεν υπάρχει ισχυρή απόδειξη πως κάποια από τις επιστολές γράφτηκε πραγματικά από τον δολοφόνο.
Η σχέση της υπόθεσης με την ιστορία των μέσων ενημέρωσης είναι καθοριστική. Οι ανταγωνιστικές εφημερίδες δημοσίευαν σκίτσα, φήμες, λεπτομέρειες και εικασίες. Ο φόβος πωλούσε φύλλα, ενώ η διαρκής προβολή ενός μυστηριώδους προσώπου έκανε τον ανώνυμο δολοφόνο διασημότερο από τις γυναίκες που δολοφονήθηκαν.
Η Σκότλαντ Γιαρντ απέναντι σε έναν αόρατο εχθρό
Η Μητροπολιτική Αστυνομία οργάνωσε περιπολίες, ανακρίσεις και συστηματικές έρευνες στην περιοχή. Στην υπόθεση συμμετείχε ο επιθεωρητής Φρέντερικ Άμπερλαϊν, που γνώριζε το ανατολικό Λονδίνο. Οι αρχές συνάντησαν αντικρουόμενες μαρτυρίες, πολυάριθμες ανώνυμες καταγγελίες και διαρκή δημόσια πίεση. Κάτοικοι συγκρότησαν τη Whitechapel Vigilance Committee για νυχτερινή επιτήρηση των δρόμων.
Πρέπει να θυμόμαστε την τεχνολογική απόσταση από το σήμερα: δεν υπήρχαν αναλύσεις DNA, κάμερες παρακολούθησης ή οι σύγχρονες μέθοδοι ταυτοποίησης και διαχείρισης του τόπου ενός εγκλήματος. Ακόμη και οι φωτογραφίες και οι ιατροδικαστικές παρατηρήσεις δεν επαρκούσαν για να γεφυρώσουν τα κενά. Η αστυνομία δεν κατόρθωσε να αποδώσει επίσημα τις πέντε δολοφονίες σε κανέναν ύποπτο.
Οι ύποπτοι και οι θεωρίες που δεν έγιναν αποδείξεις
Ονόματα υπόπτων εμφανίστηκαν ήδη από τον 19ο αιώνα και πολλαπλασιάστηκαν στη συνέχεια. Σε υπόμνημα του 1894 ο ανώτερος αστυνομικός Μέλβιλ Μακνάτεν κατέγραψε, μεταξύ άλλων, τον Μόνταγκιου Τζον Ντρουίτ, έναν δικηγόρο και εκπαιδευτικό που βρέθηκε νεκρός στον Τάμεση λίγο μετά τα εγκλήματα, τον Άαρον Κοσμίνσκι, Πολωνοεβραίο μετανάστη και κουρέα, και τον Μάικλ Όστρογκ. Καμία από αυτές τις περιπτώσεις δεν θεμελιώθηκε με αποδείξεις ικανές να κλείσουν την υπόθεση.
Με τα χρόνια προστέθηκαν νέοι ισχυρισμοί για γιατρούς, ζωγράφους, αριστοκράτες και πρόσωπα που συνδέθηκαν αυθαίρετα με τη βασιλική οικογένεια. Οι πιο θεαματικές θεωρίες συχνά είχαν μικρότερη σχέση με τα ιστορικά αρχεία και μεγαλύτερη με την ανάγκη να δοθεί ένα πρόσωπο στον μύθο. Η εβραϊκή καταγωγή ή η ψυχιατρική ιστορία κάποιων υπόπτων δεν αποτελούν, ασφαλώς, αποδείξεις εγκληματικής ενοχής.
Το DNA και ο Άαρον Κοσμίνσκι: Λύθηκε το μυστήριο;
Το 2014 και ξανά με επιστημονική δημοσίευση το 2019–2020 παρουσιάστηκαν αναλύσεις γενετικού υλικού από ένα σάλι το οποίο υποστηρίχθηκε ότι σχετιζόταν με τη δολοφονία της Κάθριν Έντοους. Οι ερευνητές ανακοίνωσαν ευρήματα που, κατά την εκτίμησή τους, ενίσχυαν το ενδεχόμενο εμπλοκής του Άαρον Κοσμίνσκι. Τα δημοσιεύματα προκάλεσαν παγκόσμια αίσθηση.
Υπάρχουν όμως ουσιώδεις αντιρρήσεις: δεν έχει τεκμηριωθεί αδιάσειστα η προέλευση και η αδιάκοπη φύλαξη του υφάσματος από το 1888, είναι πιθανή η μεταγενέστερη επιμόλυνσή του, ενώ το μιτοχονδριακό DNA δεν προσφέρει κατ’ ανάγκη μοναδική ταυτοποίηση ενός συγκεκριμένου προσώπου. Η ισχυριζόμενη «οριστική λύση» δεν αποτελεί αποδεκτό ιστορικό ή δικαστικό συμπέρασμα. Με βάση τα διαθέσιμα τεκμήρια, η ταυτότητα του Τζακ του Αντεροβγάλτη παραμένει άγνωστη.
Γιατί σταμάτησαν οι δολοφονίες;
Μετά την 9η Νοεμβρίου 1888 δεν υπάρχει άλλη δολοφονία που να γίνεται καθολικά αποδεκτή ως έργο του ίδιου ανθρώπου. Πέθανε; Απομακρύνθηκε από το Λονδίνο; Φυλακίστηκε ή νοσηλεύτηκε για άλλον λόγο; Άλλαξε τρόπο δράσης; Καμία υπόθεση δεν έχει αποδειχθεί. Ακόμη και η αποδοχή ότι η Κέλι ήταν το «τελευταίο θύμα» χρειάζεται αυτή τη διευκρίνιση: είναι το τελευταίο της ιστορικά καθιερωμένης πεντάδας, όχι απαραιτήτως η τελευταία ανθρώπινη ζωή που αφαίρεσε ο δράστης.
Η κληρονομιά: Από το αστυνομικό μυστήριο στη μνήμη των θυμάτων
Ο Τζακ ο Αντεροβγάλτης έγινε θέμα εκατοντάδων βιβλίων, ταινιών, τηλεοπτικών παραγωγών και αστυνομικών ερευνών. Ο μύθος επιβίωσε, μεταξύ άλλων, επειδή γεννήθηκε τη στιγμή που ο μαζικός Τύπος μπορούσε να μετατρέψει το έγκλημα σε παγκόσμιο θέαμα. Εκείνο που αξίζει μεγαλύτερη προσοχή σήμερα είναι η πλευρά που για δεκαετίες έμενε στο περιθώριο: οι γυναίκες και οι κοινωνικές συνθήκες που τις εξέθεσαν στον κίνδυνο.
Η Πόλι Νίκολς, η Άνι Τσάπμαν, η Ελίζαμπεθ Στράιντ, η Κάθριν Έντοους και η Μέρι Τζέιν Κέλι δεν ήταν απλώς τα πέντε ονόματα ενός αστυνομικού φακέλου. Είχαν διαδρομές, σχέσεις, εργασία, απώλειες και ελπίδες. Στις 9 Νοεμβρίου, η επέτειος της δολοφονίας της τελευταίας από αυτές υπενθυμίζει δύο πράγματα: ότι η Ιστορία εξακολουθεί να μην γνωρίζει ποιος ήταν ο δράστης και ότι οι πραγματικές πρωταγωνίστριες της τραγωδίας ήταν οι πέντε γυναίκες που έχασαν τη ζωή τους.
Ιστορικές πηγές και τεκμηρίωση
The National Archives (UK), «Hoax letter signed by Jack the Ripper»: https://www.nationalarchives.gov.uk/explore-the-collection/stories/hoax-letter-signed-by-jack-the-ripper/
London Museum, «Jack the Ripper»: https://www.londonmuseum.org.uk/collections/london-stories/jack-ripper/
Casebook, «Mary Jane Kelly’s Inquest», πρακτικά της 12ης Νοεμβρίου 1888: https://www.casebook.org/official_documents/inquests/inquest_kelly/
University of Michigan, «Macnaghten Memorandum» (1894): https://umsi580.lsait.lsa.umich.edu/s/jack-the-ripper-archive/item/2128
University of Leeds / White Rose Research, μελέτη του 2020 για το σάλι: https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/143909/
Smithsonian Magazine, αποτίμηση των περιορισμών της έρευνας DNA: https://www.smithsonianmag.com/smart-news/jack-rippers-dna-collected-shawl-though-doubts-linger-180971726/
Wikimedia Commons, φωτογραφία Dorset Street (1902), Jack London: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dorset-street-1902.jpg
