Σε έναν κόσμο όπου ο πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας συνεχίζεται, η παλιά προβλεψιμότητα στις διατλαντικές σχέσεις έχει υποχωρήσει, η Κίνα εντείνει την οικονομική και τεχνολογική πίεση και οι κρίσεις στην ασφάλεια, στο εμπόριο και στο κλίμα αλληλοτροφοδοτούνται, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ανεβαίνει σήμερα στο βήμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Στρασβούργο για μία από τις σημαντικότερες ομιλίες της χρονιάς.
Στις 10:00 ώρα Ελλάδας, 09:00 στο Στρασβούργο, η πρόεδρος της Κομισιόν θα παρουσιάσει την ετήσια ομιλία για την Κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – SOTEU (State of the European Union), κάνοντας απολογισμό της χρονιάς που πέρασε και, κυρίως, θέτοντας τις προτεραιότητες για τους επόμενους δώδεκα μήνες και ακόμη παραπέρα. Θα ακολουθήσουν οι παρεμβάσεις των επικεφαλής των πολιτικών ομάδων, με σειρά ανάλογη της κοινοβουλευτικής τους δύναμης, και στη συνέχεια η απάντηση της προέδρου της Κομισιόν. Τον λόγο θα πάρει επίσης ο Ιρλανδός υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων Τόμας Μπερν, εκ μέρους της εκ περιτροπής προεδρίας του Συμβουλίου, πριν ακολουθήσουν παρεμβάσεις ευρωβουλευτών και η τελική απάντηση της φον ντερ Λάιεν.
Στην Ολομέλεια θα βρίσκεται και ο πρωθυπουργός του Καναδά Μαρκ Κάρνεϊ, ο πρώτος αρχηγός κυβέρνησης που παρακολουθεί ομιλία για την Κατάσταση της Ένωσης. Την Πέμπτη θα απευθυνθεί ο ίδιος στους ευρωβουλευτές, παρουσία και της φον ντερ Λάιεν, σε μια συγκυρία στενότερων σχέσεων ΕΕ–Καναδά.
Σχεδόν επτά χρόνια αφότου υποσχέθηκε μια «γεωπολιτική Κομισιόν» και έναν χρόνο μετά το κάλεσμά της ότι «αυτή πρέπει να είναι η στιγμή της ανεξαρτησίας της Ευρώπης», η φον ντερ Λάιεν καλείται πλέον να δείξει τι σημαίνει αυτή η ανεξαρτησία στην πράξη.
Η ίδια η Κομισιόν έχει δώσει στη φετινή προετοιμασία τον τίτλο «Delivering Europe’s independence» – «Κάνοντας πράξη την ανεξαρτησία της Ευρώπης»: μεγαλύτερη δυνατότητα δράσης, ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της άμυνας, λιγότερες στρατηγικές εξαρτήσεις, στήριξη της Ουκρανίας και διεύρυνση των παγκόσμιων εταιρικών σχέσεων.
Η άσκηση ισορροπίας είναι διπλή: περισσότερη ευρωπαϊκή αυτονομία χωρίς να δημιουργηθεί η εικόνα μιας Ευρώπης που στρέφεται εναντίον της Ουάσιγκτον και, ταυτόχρονα, διατήρηση της πολιτικής συνοχής στο εσωτερικό μιας Ένωσης που διαφωνεί για το μεταναστευτικό, την πράσινη μετάβαση, την ανταγωνιστικότητα και το πόσο μακριά πρέπει να φτάσει η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας
Οι τελευταίες πληροφορίες πριν από την ομιλία δείχνουν ότι η ασφάλεια θα βρίσκεται στην καρδιά της. Προσχέδιο που έχει διαρρεύσει και επικαλείται το Euractiv προβλέπει ότι η φον ντερ Λάιεν θα ανοίξει τη συζήτηση για ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας, με συμμετοχή χωρών της ΕΕ αλλά και στενών εταίρων όπως η Ουκρανία, η Βρετανία, η Νορβηγία και ο Καναδάς.
Παράλληλα αναμένεται να προτείνει ένα ευρωπαϊκό «πρωτόκολλο ασφάλειας», εμπνευσμένο από το άρθρο 4 του ΝΑΤΟ: όταν ένα κράτος-μέλος θεωρεί ότι αντιμετωπίζει σοβαρή απειλή, θα μπορεί να ζητεί επείγουσες διαβουλεύσεις.
Η ιδέα αγγίζει ένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα της ευρωπαϊκής άμυνας: πώς η ΕΕ θα αποκτήσει μεγαλύτερη ικανότητα να προστατεύει τον εαυτό της απέναντι στη ρωσική απειλή και στις νέες μορφές υβριδικού πολέμου, χωρίς να δημιουργήσει παράλληλη δομή που θα θεωρηθεί ανταγωνιστική προς το ΝΑΤΟ. Το ίδιο το προσχέδιο επιμένει στην ανάγκη ισχυρότερης συνεργασίας με τη Συμμαχία.
Ο Καναδός πρωθυπουργός και η λεπτή γραμμή με την Ουάσιγκτον
Στο ακροατήριο θα βρίσκεται ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ, που επιδιώκει μια πολύ στενότερη σχέση με την Ευρώπη σε μια περίοδο κατά την οποία η Οτάβα προσπαθεί να διαφοροποιήσει τις διεθνείς της σχέσεις και να μειώσει την τεράστια εξάρτησή της από την αμερικανική αγορά.
Ο Κάρνεϊ μίλησε ανοιχτά για μια «μοναδική συμμαχία» (unique alliance) με την ΕΕ και για βαθύτερη συνεργασία στο εμπόριο, στην άμυνα και στην έρευνα. Ωστόσο, ευρωπαϊκές πρωτεύουσες εμφανίζονται επιφυλακτικές απέναντι σε μια υπερβολικά προνομιακή σχέση ή σε μια συμμαχία που θα μπορούσε να εκληφθεί ως μέτωπο «μεσαίων δυνάμεων» απέναντι στις ΗΠΑ και την Κίνα.
Η φον ντερ Λάιεν, αναφέρουν οι FT φαίνεται να αναζητεί τη μέση οδό, προτείνοντας μια «Συμμαχία για το Μέλλον» (Alliance for the Future) με στενότερη συνεργασία σε κρίσιμες πρώτες ύλες, ενέργεια, άμυνα και τεχνολογία.
Η πρόκληση για την ΕΕ είναι ακριβώς αυτή: να δημιουργήσει ένα πυκνότερο δίκτυο συμμαχιών και να μειώσει τις εξαρτήσεις της, χωρίς η προσπάθεια για «ευρωπαϊκή ανεξαρτησία» να μεταφραστεί σε ρήξη με τον βασικό ιστορικό της σύμμαχο.
Η άλλη δύσκολη ισορροπία είναι στο εσωτερικό
Η φον ντερ Λάιεν, όμως, δεν έχει απέναντί της μόνο τη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα. Έχει και ένα Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο οποίο η πλειοψηφία που στηρίζει την Επιτροπή γίνεται όλο και πιο δύσκολο να διατηρηθεί.
Οι Σοσιαλιστές πιέζουν να μην υπάρξει υποχώρηση στην πράσινη και κοινωνική ατζέντα και αντιδρούν στη συνεργασία της κεντροδεξιάς με κόμματα δεξιότερα του ΕΛΚ. Το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, αντίθετα, δίνει μεγαλύτερο βάρος στην ανταγωνιστικότητα, στην απλούστευση των κανόνων, στην ασφάλεια και στην αυστηρότερη διαχείριση της μετανάστευσης.
Το European Policy Centre προειδοποιεί ότι η SOTEU δεν μπορεί να γίνει απλώς μια προσπάθεια να δοθεί από κάτι σε κάθε πολιτική ομάδα για να διασωθεί μια εύθραυστη πλειοψηφία. Η Ευρώπη, σημειώνει, βλέπει να αποδυναμώνονται βασικές παραδοχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε: η διεθνής τάξη των κανόνων, το ανοικτό εμπόριο και η δεδομένη αμερικανική υποστήριξη. Αυτό που χρειάζεται, κατά το EPC, είναι «στρατηγική εστίαση και πολιτική σαφήνεια».
Θέουτα και ισχυρότερη Frontex
Στο μεταναστευτικό, η κρίση στη Θέουτα έχει μετακινήσει ακόμη περισσότερο τη συζήτηση προς την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης.
Η φον ντερ Λάιεν αναμένεται να προτείνει ένα Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών (European Emergency Response Framework) για μαζικές αφίξεις, ιδιαίτερα όταν αυτές θεωρούνται οργανωμένες ή εργαλειοποιημένες. Θα ενεργοποιείται με αυστηρά κριτήρια και θα επιτρέπει για περιορισμένο χρονικό διάστημα αποκλίσεις από τις συνήθεις διαδικασίες.
Παράλληλα αναμένεται να ζητήσει ισχυρότερη Frontex, με μεγαλύτερο ρόλο στις επιστροφές και στη συνεργασία με τρίτες χώρες.
Social media: το όριο των 15 ετών
Ένα από τα πιο συγκεκριμένα μέτρα αφορά τα παιδιά στο διαδίκτυο. Η φον ντερ Λάιεν έχει ήδη δηλώσει ότι «δεν χρειάζεται να αποδεχτούμε παιδικές ηλικίες διαμορφωμένες από αλγορίθμους» και σήμερα αναμένεται να παρουσιάσει το πολιτικό πλαίσιο του νέου EU Kids Act, που θα παρουσιαστεί επίσημα την Πέμπτη.
Σύμφωνα με πληροφορίες, η πλήρης πρόσβαση στα social media θα επιτρέπεται από τα 15 χρόνια, ενώ από τα 13 θα προβλέπεται περιορισμένη πρόσβαση με γονική συγκατάθεση. Το πλαίσιο επεκτείνεται πέρα από τα κοινωνικά δίκτυα σε online games, πλατφόρμες βίντεο, AI chatbots και εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης.
Κλίμα, AI και ανταγωνιστικότητα
Μετά ένα καλοκαίρι ακραίων θερμοκρασιών, ξηρασίας και πυρκαγιών, η κλιματική ανθεκτικότητα αναμένεται επίσης ψηλά στην ατζέντα. Στο προσχέδιο περιλαμβάνονται ευρωπαϊκό σχέδιο αντιμετώπισης καυσώνων και νέες δράσεις για τις πιο ευάλωτες περιοχές, ενώ η φον ντερ Λάιεν θα πρέπει ταυτόχρονα να υπερασπιστεί την πράσινη μετάβαση απέναντι στις ανησυχίες για το κόστος της για τη βιομηχανία.
Στην Τεχνητή Νοημοσύνη, το δίλημμα είναι παρόμοιο: η Ευρώπη δεν θέλει να μείνει πίσω από ΗΠΑ και Κίνα, αλλά η Κομισιόν αναγνωρίζει πλέον όλο και περισσότερο τις επιπτώσεις που θα έχει η AI στις θέσεις εργασίας και στην κοινωνική συνοχή. Το EPC σημειώνει ότι το ζήτημα δεν είναι μόνο πόσο γρήγορα θα υιοθετήσει η Ευρώπη την τεχνολογία, αλλά πώς θα διαχειριστεί τις βαθύτερες κοινωνικές συνέπειές της.
Όλα επιστρέφουν έτσι στο ίδιο ερώτημα. Η φον ντερ Λάιεν έχει ήδη περιγράψει τη φιλοδοξία: μια Ευρώπη περισσότερο ανεξάρτητη, ασφαλής και ικανή να ενεργεί σε έναν πολύ πιο ασταθή κόσμο.
Το σημερινό τεστ είναι αν μπορεί να μετατρέψει αυτή τη φιλοδοξία σε συγκεκριμένη πολιτική και, ταυτόχρονα, να κρατήσει μαζί την πολιτική Ευρώπη που καλείται να την εφαρμόσει. Γιατί, όπως επισημαίνει το EPC, το μεγάλο πρόβλημα παραμένει το «delivery gap» το χάσμα ανάμεσα στις μεγάλες ευρωπαϊκές εξαγγελίες και στην πραγματική υλοποίησή τους και είναι εύλογος ο κάθε προβληματισμός που θέτει το ερώτημα όχι πόσο φιλόδοξο θα είναι το όραμα, αλλά αν αυτή τη φορά η Ευρώπη μπορεί να το κάνει πράξη.
