Μια απόφαση του Λονδίνου μέσα στη δίνη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου άλλαξε οριστικά το καθεστώς της Κύπρου. Στις 5 Νοεμβρίου 1914 (23 Οκτωβρίου με το παλαιό ημερολόγιο), η Μεγάλη Βρετανία προσάρτησε μονομερώς το νησί, καθώς η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε ταχθεί με τις αντίπαλες Κεντρικές Δυνάμεις. Ήταν η αρχή μιας νέας φάσης στην ιστορία του Κυπριακού, που θα οδηγούσε, ύστερα από συγκρούσεις και διαπραγματεύσεις, στην ανεξαρτησία του 1960.
Από την οθωμανική κυριαρχία στη βρετανική διοίκηση
Η Κύπρος βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία από το 1571. Το 1878, με τη λεγόμενη Σύμβαση της Κύπρου, η Οθωμανική Αυτοκρατορία παραχώρησε στη Βρετανία τη διοίκηση του νησιού, διατηρώντας τυπικά την κυριαρχία. Για το Λονδίνο, η γεωγραφική θέση της Κύπρου στην Ανατολική Μεσόγειο είχε στρατηγική αξία. Για μεγάλο μέρος των Ελληνοκυπρίων, η αλλαγή διοίκησης γέννησε ελπίδες ότι θα μπορούσε κάποτε να πραγματοποιηθεί η Ένωση με την Ελλάδα, όπως είχε συμβεί με τα Επτάνησα το 1864.
Η προσάρτηση του 1914
Όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπήκε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εναντίον της Βρετανίας, το Λονδίνο ακύρωσε το προηγούμενο καθεστώς και προσάρτησε το νησί. Η πράξη ήταν μονομερής και δεν αποτελούσε απόφαση των κατοίκων του. Η διεθνής αναγνώριση της βρετανικής κυριαρχίας ήρθε αργότερα, με τη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923, με την οποία η Τουρκία αναγνώρισε την προσάρτηση.
1915: Η πρόταση που δεν έγινε Ένωση
Η πιο εντυπωσιακή ιστορική καμπή ήρθε μόλις έναν χρόνο αργότερα. Τον Οκτώβριο του 1915, η Βρετανία προσέφερε την Κύπρο στην Ελλάδα υπό τον όρο να προσχωρήσει στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ και να συνδράμει τη Σερβία. Η κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη δεν αποδέχθηκε την πρόταση. Η Ελλάδα ήταν τότε διχασμένη ως προς τη συμμετοχή στον πόλεμο, με βαθιά αντίθεση ανάμεσα στον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον βασιλιά Κωνσταντίνο. Η προσφορά αποσύρθηκε και δεν επανήλθε με τους ίδιους όρους όταν η Ελλάδα μπήκε αργότερα στον πόλεμο. Έτσι το 1915 έμεινε στην ιστοριογραφία ως μια χαμένη δυνατότητα Ένωσης, αν και η πραγματοποίησή της εξαρτιόταν από εξαιρετικά δύσκολες πολεμικές και πολιτικές αποφάσεις.
Αποικία του Στέμματος και εξέγερση
Το 1925 η Κύπρος ανακηρύχθηκε επισήμως βρετανική Αποικία του Στέμματος. Η επιθυμία για Ένωση παρέμεινε ισχυρή στους Ελληνοκυπρίους, ενώ οι Τουρκοκύπριοι είχαν διαφορετικές πολιτικές επιδιώξεις και ανησυχίες για το μέλλον τους. Το 1931 ξέσπασε μεγάλη εξέγερση κατά της βρετανικής διοίκησης, γνωστή ως Οκτωβριανά. Η αποικιακή εξουσία απάντησε με περιορισμούς στις πολιτικές ελευθερίες και αυστηρότερη διοίκηση.
Από το ενωτικό δημοψήφισμα στην ΕΟΚΑ
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το ζήτημα της αυτοδιάθεσης απέκτησε νέα δυναμική. Το 1950 οργανώθηκε από την Εκκλησία της Κύπρου ενωτικό δημοψήφισμα μεταξύ των Ελληνοκυπρίων, με συντριπτική υποστήριξη της Ένωσης από όσους συμμετείχαν. Δεν επρόκειτο όμως για κοινή ψηφοφορία των δύο κοινοτήτων ούτε για δημοψήφισμα αναγνωρισμένο από τη βρετανική διοίκηση. Το 1954 η Ελλάδα έφερε το ζήτημα της αυτοδιάθεσης στον ΟΗΕ. Την 1η Απριλίου 1955 άρχισε ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ, με στρατιωτικό ηγέτη τον Γεώργιο Γρίβα και κεντρικό πολιτικό πρόσωπο τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ΄. Ακολούθησαν συγκρούσεις, βρετανικά μέτρα καταστολής και αυξανόμενη ένταση ανάμεσα στις κοινότητες. Οι διαφορετικές επιδιώξεις για Ένωση, διχοτόμηση ή ανεξαρτησία έκαναν το πρόβλημα ακόμη πιο σύνθετο. Και βεβαίως δεν πρέπει να ξεχνάμε τα «Φυλακισμένα μνήματα» με τους πατριώτες που εκτέλεσαν, κρέμασαν, οι Βρετανοί
1959–1960: Η ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία
Οι συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου του 1959 διαμόρφωσαν το πλαίσιο της ανεξαρτησίας. Στις 16 Αυγούστου 1960 ιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία, με πρώτο Πρόεδρο τον Μακάριο Γ΄ και πρώτο Αντιπρόεδρο τον Φαζίλ Κιουτσούκ. Η Ένωση με την Ελλάδα δεν πραγματοποιήθηκε. Η νέα συνταγματική τάξη προέβλεπε συμμετοχή και των δύο κοινοτήτων στη διακυβέρνηση, ενώ η Βρετανία διατήρησε τις κυρίαρχες βάσεις Ακρωτηρίου και Δεκέλειας.
Μια ημερομηνία με μεγάλη ιστορική συνέχεια
Η προσάρτηση του 1914 δεν ήταν μια μεμονωμένη πολεμική πράξη. Συνδέει την οθωμανική εποχή με τη βρετανική αποικιοκρατία, τη διπλωματική ευκαιρία του 1915 με τις διεκδικήσεις αυτοδιάθεσης και τελικά με την ίδρυση ανεξάρτητου κράτους. Είναι, επίσης, μια υπενθύμιση ότι η ιστορία της Κύπρου διαμορφώθηκε τόσο από τις επιθυμίες των κατοίκων της όσο και από τις αποφάσεις των μεγάλων δυνάμεων.
Πηγές
Κυπριακή Δημοκρατία, Υπουργείο Εξωτερικών – Ιστορική αναδρομή: https://www.gov.cy/mfa/documents/istoriki-anadromi/
Υπουργείο Παιδείας Κύπρου – Ιστορικό αγώνα 1955–1959: https://kypros1955-59.moec.gov.cy/istoriko/
The National Archives (Ηνωμένο Βασίλειο), Colonial administration records: https://cdn.nationalarchives.gov.uk/documents/migrated-archives-4-guidance.pdf
Κυπριακή Δημοκρατία, Το Κυπριακό Πρόβλημα – χρονολόγιο: https://publications.gov.cy/en/assets/user/publications/2023/2023_156/HTML/50/
