Υπάρχει μια εφημερίδα στη Γαλλία που εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα επιχειρεί κάτι που σήμερα μοιάζει σχεδόν αδιανόητο: δεν δημοσιεύει διαφημίσεις.
Δεν εξαρτάται από μεγάλους διαφημιζόμενους, επιχειρηματικούς ομίλους ή πολιτικά κέντρα για τα διαφημιστικά της έσοδα. Το Le Canard enchaîné, το θρυλικό γαλλικό σατιρικό και ερευνητικό εβδομαδιαίο φύλλο, στηρίζει την οικονομική ανεξαρτησία του στις πωλήσεις, στις συνδρομές και στα δικά του οικονομικά αποθέματα. Η απουσία διαφημιστικών εσόδων αποτελεί συνειδητή επιλογή ανεξαρτησίας.
Για έναν Έλληνα αναγνώστη, ίσως η πιο εύκολη –αν και όχι απόλυτα ακριβής– σύγκριση είναι με το «Ποντίκι» των μεγάλων εποχών του: πολιτική σάτιρα, παρασκήνιο, πληροφορίες που έρχονται μέσα από το ίδιο το σύστημα και αποκαλύψεις που κάνουν την πολιτική εξουσία να περιμένει με αγωνία την ημέρα της κυκλοφορίας.
Μόνο που το γαλλικό «παπί» το κάνει αυτό εδώ και 111 χρόνια.
Γεννήθηκε μέσα στη λογοκρισία του πολέμου
Το Le Canard enchaîné ιδρύθηκε το 1915 από τον Maurice και τη Jeanne Maréchal, με τη συμμετοχή του Henri-Paul Gassier, μέσα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Το ίδιο το όνομά του είναι ένα γλωσσικό παιχνίδι. «Canard» στα γαλλικά σημαίνει πάπια, αλλά στη δημοσιογραφική αργκό μπορεί να σημαίνει και εφημερίδα. Έτσι το Canard enchaîné είναι κατά κάποιον τρόπο το «αλυσοδεμένο παπί» – ή η «αλυσοδεμένη εφημερίδα».
Η ειρωνεία ήταν προφανής. Δημιουργήθηκε σε μια περίοδο αυστηρής πολεμικής λογοκρισίας ακριβώς για να σατιρίζει την επίσημη προπαγάνδα και την εξουσία. Το INA σημειώνει ότι από την αρχή στράφηκε απέναντι στη λογοκρισία και δεν δίστασε να συγκρουστεί με στρατό και Εκκλησία.
Η μεγάλη ιδιαιτερότητα: χωρίς διαφημίσεις
Εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο μυστικό της ανεξαρτησίας του.
Το Canard αρνείται τη διαφήμιση. Επίσης το ιδιοκτησιακό του μοντέλο είναι εξαιρετικά κλειστό: οι μετοχές του βρίσκονται στα χέρια ανθρώπων που συνδέονται με την ίδια την εφημερίδα, ενώ το κεφάλαιό του έχει οργανωθεί ώστε να προστατεύεται η ανεξαρτησία του.
Αυτό σημαίνει ότι όταν ένας δημοσιογράφος του ερευνά μια τράπεζα, μια αυτοκινητοβιομηχανία, έναν μεγάλο επιχειρηματικό όμιλο ή την κυβέρνηση, δεν χρειάζεται να αναρωτηθεί εάν ο ελεγχόμενος είναι ταυτόχρονα μεγάλος διαφημιζόμενος.
Το μοντέλο έχει όμως και τίμημα: όταν μειώνονται οι πωλήσεις, δεν υπάρχει το «μαξιλάρι» της διαφήμισης.
Το 2024 η μέση εβδομαδιαία κυκλοφορία βρισκόταν περίπου στις 242.000 αντίτυπα, από περίπου 282.000 το 2022 και σχεδόν 400.000 το 2017.
Παρά την πτώση του έντυπου Τύπου, η οικονομική του βάση παραμένει εντυπωσιακή. Οι λογαριασμοί για το 2025 δείχνουν κύκλο εργασιών περίπου 20,3 εκατ. ευρώ, καθαρό κέρδος περίπου 636.000 ευρώ και ίδια κεφάλαια άνω των 134 εκατ. ευρώ.
Το 2024 έκανε επίσης ένα βήμα που επί δεκαετίες απέφευγε: μπήκε ουσιαστικά και στο Διαδίκτυο, καθώς η υποχώρηση της έντυπης κυκλοφορίας και η εξαφάνιση χιλιάδων γαλλικών σημείων πώλησης δεν μπορούσαν πλέον να αγνοηθούν.
Όταν πουλούσε πάνω από ένα εκατομμύριο φύλλα
Υπήρξαν εποχές κατά τις οποίες μια αποκάλυψη του Canard μπορούσε να εκτοξεύσει την κυκλοφορία του σε επίπεδα που σήμερα φαίνονται εξωπραγματικά.
Το 1973, με την περίφημη υπόθεση των μικροφώνων, έφθασε περίπου στο ένα εκατομμύριο αντίτυπα.
Το 1979, στην υπόθεση των διαμαντιών του Μποκάσα, πλησίασε τις 900.000.
Και το 1981, με τις αποκαλύψεις για τον Maurice Papon, η κυκλοφορία έφθασε περίπου στο 1,2 εκατομμύριο αντίτυπα.
Τα διαμάντια που τραυμάτισαν έναν πρόεδρο
Ίσως η διασημότερη αποκάλυψή του ήρθε στις 10 Οκτωβρίου 1979.
Το Canard αποκάλυψε ότι ο Jean-Bédel Bokassa, ο διαβόητος ηγέτης της Κεντροαφρικανικής Δημοκρατίας, είχε προσφέρει διαμάντια στον Valéry Giscard d’Estaing.
Η ιστορία μετατράπηκε σε τεράστιο πολιτικό σκάνδαλο. Ο Giscard προσπάθησε να αποκρούσει τις κατηγορίες, αλλά το θέμα τον ακολούθησε μέχρι τις προεδρικές εκλογές του 1981, τις οποίες έχασε από τον François Mitterrand. Η υπόθεση θεωρείται ότι συνέβαλε στην πολιτική φθορά του.
Η αποκάλυψη για τον Maurice Papon
Το 1981 ήρθε μία ακόμη ιστορική αποκάλυψη.
Το Canard έφερε στο φως στοιχεία για τον ρόλο του Maurice Papon κατά τη γερμανική κατοχή και τη συμμετοχή του διοικητικού μηχανισμού στις διώξεις και απελάσεις Εβραίων.
Ο Papon, που είχε φτάσει να γίνει υπουργός Προϋπολογισμού της Γαλλίας, κατηγορήθηκε αργότερα για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και το 1998 καταδικάστηκε σε δεκαετή κάθειρξη.
Και πολύ αργότερα ήρθε ο Φιγιόν
Το Canard απέδειξε ότι η δύναμή του δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν.
Τον Ιανουάριο του 2017 αποκάλυψε την υπόθεση που έμεινε γνωστή ως «Penelopegate»: τις αμοιβές της Penelope Fillon, συζύγου του François Fillon, για θέσεις εργασίας των οποίων το πραγματικό αντικείμενο αμφισβητήθηκε.
Ο Fillon ήταν τότε ο υποψήφιος της γαλλικής Κεντροδεξιάς και ένας από τους ισχυρότερους διεκδικητές της γαλλικής προεδρίας.
Η υπόθεση διέλυσε ουσιαστικά την προεκλογική του δυναμική και άλλαξε την πορεία μιας ολόκληρης προεδρικής εκλογής.
Οι «υδραυλικοί» που ήταν μυστικές υπηρεσίες
Και εδώ βρίσκεται μια ιστορία που θα μπορούσε να είναι σενάριο κατασκοπευτικής ταινίας.
Τη νύχτα της 3ης προς 4η Δεκεμβρίου 1973, άνδρες που εμφανίζονταν ως εργάτες –οι περίφημοι «υδραυλικοί»– εντοπίστηκαν μέσα στα μελλοντικά γραφεία του Canard στο Παρίσι.
Δεν επισκεύαζαν σωληνώσεις.
Τοποθετούσαν συσκευές υποκλοπής.
Η υπόθεση έμεινε στην ιστορία ως «affaire des plombiers» και εξελίχθηκε σε τεράστιο σκάνδαλο για τις γαλλικές υπηρεσίες ασφαλείας.
Ίσως δεν υπάρχει καλύτερη απόδειξη της δύναμης μιας εφημερίδας από το γεγονός ότι το ίδιο το κράτος ενδιαφέρεται τόσο πολύ να μάθει τι πρόκειται να δημοσιεύσει.
Δεν ήταν το Canard ο στόχος της τρομοκρατικής επίθεσης
Υπάρχει όμως μια σύγχυση που αξίζει να ξεκαθαρίσουμε.
Η μεγάλη τρομοκρατική επίθεση εναντίον σατιρικής εφημερίδας στη Γαλλία ήταν εκείνη στο Charlie Hebdo, στις 7 Ιανουαρίου 2015, με 12 νεκρούς.
Το Le Canard enchaîné δεν δέχθηκε αντίστοιχη τρομοκρατική επίθεση.
Μία ημέρα όμως μετά τη σφαγή στο Charlie Hebdo, στις 8 Ιανουαρίου, έλαβε απειλητικό email εναντίον των δημοσιογράφων του. Η υπόθεση κρίθηκε τόσο σοβαρή ώστε ενισχύθηκε η αστυνομική επιτήρηση των γραφείων και η εισαγγελία του Παρισιού άνοιξε έρευνα.
Το γαλλικό «Ποντίκι» – αλλά με μια μεγάλη διαφορά
Για τα ελληνικά δεδομένα, πράγματι το Canard enchaîné θυμίζει έντονα το «Ποντίκι», ιδιαίτερα εκείνο των πρώτων δεκαετιών του: μικρό σχετικά σχήμα, πολιτική σάτιρα, γελοιογραφίες, παρασκήνιο, ισχυρές πηγές και πληροφορίες που πολλές φορές έκαναν τους πολιτικούς να αναζητούν το φύλλο πριν ακόμη φτάσει στα περίπτερα.
Υπάρχει όμως μια ουσιαστική διαφορά κλίμακας.
Το Canard κατόρθωσε να μετατρέψει αυτό το μοντέλο σε γαλλικό δημοσιογραφικό θεσμό διάρκειας μεγαλύτερης του ενός αιώνα και σε ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα ερευνητικής δημοσιογραφίας στην Ευρώπη.
Δεν προσπάθησε να γίνει η μεγαλύτερη εφημερίδα.
Προσπάθησε να παραμείνει μια εφημερίδα που κανείς δεν μπορεί εύκολα να αγοράσει, να εκβιάσει ή να ελέγξει οικονομικά.
Και ίσως γι’ αυτό, κάθε Τετάρτη εδώ και 111 χρόνια, πολλοί από εκείνους που ασκούν εξουσία στη Γαλλία εξακολουθούν να θέλουν να μάθουν ένα πράγμα:
Τι γράφει σήμερα το “Canard”;
