Στις 4 Νοεμβρίου 1890, ο πρίγκιπας της Ουαλίας Εδουάρδος, μετέπειτα βασιλιάς Εδουάρδος Ζ΄, εγκαινίασε τον City and South London Railway. Η τακτική λειτουργία για το κοινό ξεκίνησε στις 18 Δεκεμβρίου. Δεν ήταν ο πρώτος υπόγειος σιδηρόδρομος του Λονδίνου: η Metropolitan Railway λειτουργούσε ήδη από το 1863 με ατμομηχανές. Ήταν όμως ο πρώτος μεγάλος βαθύς υπόγειος ηλεκτροκίνητος επιβατικός σιδηρόδρομος στον κόσμο.
Ποιες περιοχές συνέδεε
Η αρχική γραμμή είχε μήκος περίπου 5,1–5,5 χιλιόμετρα, ανάλογα με τη μέθοδο μέτρησης, και έξι σταθμούς: King William Street, Borough, Elephant & Castle, Kennington, Oval και Stockwell. Ένωνε το οικονομικό κέντρο του Σίτι με τις νότιες συνοικίες, περνώντας κάτω από τον Τάμεση. Ο αρχικός τερματικός σταθμός King William Street έχει καταργηθεί.
Ο μηχανικός και η κατασκευή
Κεντρικός δημιουργός ήταν ο μηχανικός Τζέιμς Χένρι Γκρέτχεντ, που αξιοποίησε εξελιγμένη ασπίδα διάνοιξης σηράγγων. Το σχέδιο είχε πάρει κοινοβουλευτική έγκριση το 1884 και η κύρια κατασκευή προχώρησε στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1880, ολοκληρώνοντας μια διαδρομή περίπου έξι ετών από την έγκριση έως τα εγκαίνια. Η διάνοιξη δύο στενών κυκλικών σηράγγων κάτω από πυκνοδομημένη πόλη και ποτάμι ήταν τεχνικό επίτευγμα. Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε έλξη με καλώδιο, αλλά εγκαταλείφθηκε υπέρ της ηλεκτροκίνησης.
Βαγόνια σαν «κελιά»
Κάθε συρμός είχε αρχικά μικρή ηλεκτρική μηχανή και τρία βαγόνια, με 32 θέσεις το καθένα. Οι στενές σήραγγες επέβαλλαν χαμηλές οροφές, μικρά παράθυρα ψηλά και καθίσματα κατά μήκος των τοιχωμάτων. Οι Λονδρέζοι τα αποκαλούσαν σκωπτικά «padded cells», δηλαδή «παραγεμισμένα κελιά». Το ενιαίο εισιτήριο κόστιζε δύο πένες. Η συχνότητα ήταν περίπου ανά πέντε λεπτά.
Οι δυσκολίες και το κόστος
Το εργοστάσιο παραγωγής ρεύματος στο Stockwell δεν απέδιδε πάντοτε επαρκώς. Όταν επιτάχυναν ταυτόχρονα πολλοί συρμοί, ο φωτισμός εξασθενούσε, ενώ σε σταθμούς χρειάστηκε να χρησιμοποιηθεί φωταέριο. Οι πρώτες μηχανές ήταν βαριές και θορυβώδεις. Ιστορική τεχνική δημοσίευση του 1891 υπολογίζει την κατασκευή σε περίπου 2,75 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα ανά χιλιόμετρο, δηλαδή περίπου 14 εκατομμύρια μάρκα για την αρχική διαδρομή. Πρόκειται για ιστορική εκτίμηση ανά χιλιόμετρο, όχι για επαληθευμένο τελικό λογιστικό απολογισμό σε στερλίνες.
Από την πρώτη γραμμή στη Northern line
Η επιτυχία άνοιξε τον δρόμο για νέες υπόγειες γραμμές. Η City and South London Railway επεκτάθηκε, ανακατασκευάστηκε και ενσωματώθηκε στη σημερινή Northern line. Τμήματα της παλιάς χάραξης εξακολουθούν να εξυπηρετούν επιβάτες, αλλά οι συρμοί και οι σταθμοί έχουν μεταμορφωθεί.
Το μετρό του Λονδίνου σήμερα
Σύμφωνα με τον φορέα Transport for London, το London Underground διαθέτει 11 γραμμές, 402 χιλιόμετρα δικτύου και 272 σταθμούς. Ενώνει το ιστορικό κέντρο και το Σίτι με εκτεταμένες περιοχές του βόρειου, νότιου, ανατολικού και δυτικού Λονδίνου. Οι γραμμές του εξυπηρετούν μεγάλους σιδηροδρομικούς κόμβους, εμπορικές ζώνες, κατοικημένες συνοικίες και, μέσω της Piccadilly line, το αεροδρόμιο Heathrow. Δεν είναι όλα τα 402 χιλιόμετρα υπόγεια: σημαντικά τμήματα βρίσκονται στην επιφάνεια. Η Elizabeth line και το Docklands Light Railway ανήκουν στο ευρύτερο συγκοινωνιακό σύστημα, αλλά δεν προσμετρώνται στις 11 γραμμές του Underground.
Μια ιδέα που ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο
Το 1890, το στοίχημα ήταν αν μικρά ηλεκτρικά τρένα μπορούσαν να κινηθούν αξιόπιστα κάτω από τα θεμέλια μιας μητρόπολης. Σήμερα, το λονδρέζικο Tube αποτελεί καθημερινό μέσο μετακίνησης εκατομμυρίων ανθρώπων. Από τις δύο στενές σήραγγες και τα βαγόνια των 32 θέσεων, η ηλεκτροκίνηση έγινε παγκόσμιο πρότυπο αστικών μεταφορών.
Πηγές: Transport for London (What we do)· Engineering and Technology History Wiki (London’s Electrified Subway)· Polytechnisches Journal (1891)· Lancaster University, ιστορική μελέτη για τους υπόγειους σιδηροδρόμους.
