«Το Διάστημα γίνεται ξανά ένα μεγάλο νέο σύνορο για την ευημερία, την ασφάλεια και την ανεξαρτησία μας». Με αυτή τη φράση της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και με τον Εμανουέλ Μακρόν να ζητά «κοινή διακυβέρνηση» του Διαστήματος και ακόμη και ευρωπαϊκή δυνατότητα επανδρωμένων πτήσεων, η Διεθνής Σύνοδος για το Διάστημα στο Παρίσι έστειλε ένα σαφές μήνυμα: η Ευρώπη θέλει να περάσει από την εξάρτηση σε μια νέα εποχή στρατηγικής αυτονομίας στο Διάστημα.
Η φιλοδοξία δεν αφορά πλέον μόνο την τεχνολογία ή την οικονομία καθώς όπως τόνίσε η πρόεδρος της Κομισιόν «Η ασφάλειά μας στη Γη εξαρτάται ολοένα περισσότερο από την ασφάλειά μας στο Διάστημα»,. Η ίδια συνέδεσε τις δορυφορικές υποδομές με την άμυνα, τις επικοινωνίες και την ανεξαρτησία της Ευρώπης. Παράλληλα, τόσο ο Μακρόν όσο και η φον ντερ Λάιεν έβαλαν τη συνεργασία στον πυρήνα του εγχειρήματος: η Ευρώπη μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη αυτονομία μόνο αν κινηθεί συλλογικά.
Και όλα αυτά σε ένα σκηνικό όπου η αμερικανική κυριαρχία παραμένει ισχυρή. Η SpaceX του Ίλον Μασκ και η Blue Origin του Τζεφ Μπέζος ακύρωσαν τη συμμετοχή τους στη διήμερη σύνοδο του Παρισιού, στην οποία συγκεντρώθηκαν αξιωματούχοι, αστροναύτες, ερευνητές και εκπρόσωποι της βιομηχανίας από περίπου 120 χώρες. Σύμφωνα με διεθνή μέσα, ο Λευκός Οίκος είχε παροτρύνει αμερικανικές διαστημικές εταιρείες να μην παραστούν, ώστε να μη δοθεί η εντύπωση ότι στηρίζουν τις ευρωπαϊκές πολιτικές.
Η απουσία τους έδωσε ακόμη μεγαλύτερο βάρος στο ερώτημα που κυριάρχησε στο ιστορικό Grand Palais: πόσο ανεξάρτητη μπορεί και πρέπει να γίνει η Ευρώπη σε έναν τομέα όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν σαφή υπεροχή.
Στην αποστολή θα συμμετέχουν επίσης Έλληνας και Τσέχος αστροναύτης, με την Ελλάδα να εκπροσωπείται από τον Ανδριανό Γκολέμη.
Πρόκειται για μια στρατηγική ευκαιρία που φέρνει την Ευρώπη και τη Γαλλία στο προσκήνιο της διαστημικής δραστηριότητας και υπενθυμίζει τη φιλοδοξία μας: να παραμείνουμε στην πρώτη γραμμή της εξερεύνησης του Διαστήματος.
Μακρόν: Ευρωπαίοι στο Διάστημα
Ο Γάλλος πρόεδρος, οικοδεσπότης της συνόδου, έθεσε τον πήχη ψηλά.
«Θέλουμε η Ευρώπη να δείξει τη φιλοδοξία της στον τομέα των επανδρωμένων διαστημικών πτήσεων», δήλωσε, προειδοποιώντας ταυτόχρονα ότι «το ευρωπαϊκό διαστημικό μας πρόγραμμα παραμένει εύθραυστο και πρέπει να εντείνουμε τις προσπάθειές μας».
Ο Μακρόν ζήτησε «κοινή διακυβέρνηση» του Διαστήματος και στενότερη συνεργασία των ευρωπαϊκών χωρών για την ανάπτυξη κυρίαρχων δυνατοτήτων. «Η Γαλλία έχει μια μακρά και μοναδική ιστορία όσον αφορά το Διάστημα», σημείωσε, προσθέτοντας ότι «η διαστημική πολιτική χτίστηκε πάντοτε εδώ μέσα από τη συνεργασία».
Το μάθημα του Galileo
Μιλώντας αμέσως μετά, η φον ντερ Λάιεν αναζήτησε στο παρελθόν το επιχείρημα για τη σημερινή ευρωπαϊκή αυτονομία.
Όταν το Galileo προτάθηκε πριν από περισσότερο από 25 χρόνια, υπενθύμισε, πολλοί αναρωτιούνταν γιατί η Ευρώπη χρειαζόταν δικό της σύστημα δορυφορικής πλοήγησης, αφού υπήρχε ήδη το αμερικανικό GPS.
Η απάντηση των Ευρωπαίων ηγετών ήταν ότι «ορισμένες δυνατότητες είναι πολύ σημαντικές για να εξαρτόμαστε από άλλους». Έτσι επέλεξαν «να χτίσουν μαζί αυτό που κανένα κράτος μέλος δεν μπορούσε να χτίσει μόνο του». Σήμερα, είπε, το Galileo «στηρίζει την οικονομία μας και δίνει στην Ευρώπη την ελευθερία να ενεργεί ανεξάρτητα». Και τώρα η Ευρώπη βρίσκεται ξανά μπροστά στην ίδια επιλογή.
Η νέα εποχή του Διαστήματος, όπως την περιέγραψε, έχει ήδη αρχίσει: άνθρωποι επιστρέφουν στη Σελήνη, οι δορυφόροι γίνονται φθηνότεροι και πιο ικανοί, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη μεταμορφώνει όσα μπορούν να γίνουν με τα δεδομένα που συλλέγονται από το Διάστημα.
«Η ισχύς σήμερα δεν αποτελεί εγγύηση για την ηγεσία αύριο», προειδοποίησε.
Και συμπύκνωσε τη στρατηγική της σε τρεις άξονες: η Ευρώπη πρέπει να δράσει μαζί, να επενδύσει σε μεγάλη κλίμακα και να μετατρέψει την αγορά της σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.
Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν: «Η ασφάλειά μας στη Γη εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από την ασφάλειά μας στο Διάστημα. Και ορισμένες δυνατότητες είναι πολύ σημαντικές για να εξαρτώνται από άλλους. Εκεί ψηλά, η Ευρώπη πρέπει να ενεργεί ως μία. Να χτίζει μαζί όσα κανένα κράτος μέλος δεν θα μπορούσε να χτίσει μόνο του.»
Οι τρεις άξονες
Πρώτον, «πρέπει να δράσουμε ως μία Ευρώπη». Η Κομισιόν, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος (ESA) και οι εθνικές κυβερνήσεις πρέπει να ενώσουν τις δυνάμεις τους.
Με τους Ariane 6 και Vega-C, η Ευρώπη διαθέτει ήδη δικές της δυνατότητες εκτόξευσης. Τώρα η Κομισιόν και η ESA δεσμεύονται σε μια νέα ευρωπαϊκή προσέγγιση για την πρόσβαση στο Διάστημα, συγκεντρώνοντας την ευρωπαϊκή ζήτηση και λειτουργώντας ως βασικοί πελάτες των ευρωπαϊκών εκτοξευτών, ώστε η βιομηχανία να έχει την προβλεψιμότητα που χρειάζεται για να επενδύσει και να αναπτυχθεί.
Ο στόχος, όπως είπε η φον ντερ Λάιεν, είναι να διατηρηθεί μια ανταγωνιστική ευρωπαϊκή βιομηχανία διαστημικών μεταφορών και «η ανεξάρτητη πρόσβασή μας στο Διάστημα».
Δεύτερον, «χρειαζόμαστε επενδύσεις μεγάλης κλίμακας». Μέσω του Cassini Investment Facility κινητοποιούνται 2 δισ. ευρώ σε επιχειρηματικά κεφάλαια για ευρωπαϊκές διαστημικές εταιρείες, ενώ το Scaleup Europe Fund των 5 δισ. ευρώ θα επενδύει σε στρατηγικές τεχνολογίες όπου η Ευρώπη χρειάζεται παγκόσμιους πρωταθλητές.
Στην πρόταση για τον επόμενο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της ΕΕ προβλέπονται επίσης 131 δισ. ευρώ για άμυνα, ασφάλεια και Διάστημα, πέντε φορές περισσότερα από τη σημερινή διαθέσιμη χρηματοδότηση.
Τρίτον, η Ευρώπη πρέπει να μετατρέψει το μέγεθός της σε πλεονέκτημα. Η Κομισιόν προτείνει μια ενιαία αγορά δορυφορικών επικοινωνιών, με το φάσμα να κατανέμεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενώ ο EU Space Act φιλοδοξεί να αντικαταστήσει τον κατακερματισμό με ένα κοινό πλαίσιο για την ασφάλεια, την ανθεκτικότητα και τη βιωσιμότητα.
Η φον ντερ Λάιεν αναφέρθηκε επίσης στην κοινή επιχείρηση Bromo που σχεδιάζουν Airbus, Thales και Leonardo, παρουσιάζοντάς την ως παράδειγμα του μεγέθους που χρειάζονται οι ευρωπαϊκές εταιρείες για να ανταγωνιστούν σε παγκόσμιο επίπεδο.
Το οικονομικό διακύβευμα είναι τεράστιο: η παγκόσμια διαστημική οικονομία αναμένεται σχεδόν να τριπλασιαστεί έως το 2035, από περίπου 630 δισ. δολάρια σήμερα σε 1,8 τρισ. δολάρια.
Η Ευρώπη δεν ξεκινά από το μηδέν. Το Galileo χρησιμοποιείται ήδη από περισσότερες από 4,5 δισ. συσκευές παγκοσμίως, ενώ το Copernicus χρησιμοποιήθηκε το καλοκαίρι για την παρακολούθηση πυρκαγιών και την καθοδήγηση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης και πρόσφατα συνέδραμε στην αντιμετώπιση των πλημμυρών στο Νεπάλ. «Το Galileo και το Copernicus δεν είναι μόνο για την Ευρώπη. Είναι ευρωπαϊκές επενδύσεις που έχουν γίνει παγκόσμια δημόσια αγαθά», τόνισε η πρόεδρος της Κομισιόν.
Από την Ουκρανία στη «διαστημική ασπίδα»
Η στρατηγική αυτονομία, ωστόσο, απέκτησε πολύ πιο επείγουσα διάσταση μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Οι δορυφορικές επικοινωνίες αποδείχθηκαν κρίσιμες στο πεδίο του πολέμου, ενώ η εξάρτηση του Κιέβου από το Starlink της SpaceX ανέδειξε ταυτόχρονα τη σημασία και την ευπάθεια που συνεπάγεται η εξάρτηση από ιδιωτικές υποδομές τρίτων.
Η φον ντερ Λάιεν αναφέρθηκε σε παρεμβολές και παραποίηση σημάτων πλοήγησης που επηρεάζουν πολιτικά αεροσκάφη, κυβερνοεπιθέσεις εναντίον δορυφορικών δικτύων που μπορούν να θέσουν κρίσιμες υποδομές εκτός λειτουργίας και drones που βασίζονται σε τεχνολογίες δορυφορικής πλοήγησης.
«Το μήνυμα είναι σαφές: η ασφάλειά μας στη Γη εξαρτάται ολοένα περισσότερο από την ασφάλειά μας στο Διάστημα».
Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΕ αποφάσισε να επιταχύνει το IRIS², επεκτείνοντας την πολυτροχιακή συστοιχία ασφαλών επικοινωνιών σε περισσότερους από 350 δορυφόρους. Οι πρώτοι θα εκτοξευθούν από το 2029, με πρόσθετη χωρητικότητα για την άμυνα, την ασφάλεια και τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης.
«Σε μια κρίση, η Ευρώπη πρέπει να έχει συνδεσιμότητα με τους δικούς της όρους», είπε.
Παράλληλα προωθείται η European Space Shield, η ευρωπαϊκή «διαστημική ασπίδα», που θα συγκεντρώνει ευρωπαϊκές δυνατότητες για την αντιμετώπιση παρεμβολών και spoofing, την έγκαιρη προειδοποίηση και την προστασία των δορυφόρων.
«Κανένα κράτος μέλος δεν μπορεί να δημιουργήσει μόνο του αυτές τις δυνατότητες. Αλλά μαζί, η Ευρώπη έχει την κλίμακα για να το κάνει», υπογράμμισε η φον ντερ Λάιεν.
«Αρκετά ισχυρή για να ενεργεί ανεξάρτητα»
Στο τέλος της ομιλίας της, η πρόεδρος της Κομισιόν θέλησε να ξεκαθαρίσει ότι η ευρωπαϊκή ανεξαρτησία δεν σημαίνει αποκοπή από τον υπόλοιπο κόσμο.
«Ανεξαρτησία δεν σημαίνει απομόνωση. Ανεξαρτησία σημαίνει να έχεις επιλογή».
Επικαλέστηκε μάλιστα τον Γάλλο αστροναύτη Τομά Πεσκέ, που έχει περιγράψει τη Γη ως μια «όαση στο σύμπαν», «ένα όμορφο αλλά εύθραυστο σπίτι, κοινό για όλους μας».
Από το Copernicus έως το Galileo, είπε, τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της Ευρώπης στο Διάστημα οικοδομήθηκαν πάνω στη συνεργασία. Αυτός είναι, κατά τη φον ντερ Λάιεν, «ο ευρωπαϊκός τρόπος»: αρκετά ισχυρή ώστε να ενεργεί ανεξάρτητα, αλλά αρκετά σίγουρη ώστε να συνεργάζεται με τους άλλους.
Αυτονομία χωρίς απομονωτισμό, λοιπόν, ανεξαρτησία μέσα από κοινή ευρωπαϊκή δράση και συνεργασία με τον υπόλοιπο κόσμο. Μια Ευρώπη που θέλει να μπορεί να εκτοξεύει, να επικοινωνεί, να προστατεύεται και εάν υλοποιηθεί η φιλοδοξία που έθεσε ο Μακρόν ακόμη και να στέλνει ανθρώπους στο Διάστημα, χωρίς να εξαρτάται από τις αποφάσεις άλλων.
