Για περισσότερο από έναν αιώνα, η εικόνα του Παρθενώνα ως ενός αρχιτεκτονικού θαύματος που σχεδιάστηκε για να «ξεγελά» το ανθρώπινο μάτι έχει γοητεύσει ιστορικούς, αρχιτέκτονες και επισκέπτες. Η ελαφρά καμπυλότητα του δαπέδου, οι διογκωμένοι κίονες και οι παχύτεροι γωνιακοί κίονες έχουν αποδοθεί σε μια σειρά από περίτεχνες οπτικές διορθώσεις.
Όμως μια νέα μαθηματική ανάλυση έρχεται να αμφισβητήσει αυτή την καθιερωμένη θεωρία. Σύμφωνα με τον μαθηματικό Αλέν Γκοριελί από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι περίφημες καμπύλες του Παρθενώνα σχεδιάστηκαν με στόχο να διορθώσουν οπτικές ψευδαισθήσεις.
Ο Παρθενώνας, που κατασκευάστηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. στην Ακρόπολη της Αθήνας, θεωρείται κορυφαίο δημιούργημα του δωρικού ρυθμού. Έχει μήκος 69,5 μέτρα και πλάτος 30,9 μέτρα, ενώ παρά την εντύπωση απόλυτης γεωμετρικής ακρίβειας, στην πραγματικότητα διαθέτει ελάχιστες απολύτως ευθείες γραμμές και ορθές γωνίες.
Ο Γκοριελί εξέτασε συνολικά 12 από τις οπτικές «διορθώσεις» που έχουν κατά καιρούς αποδοθεί στους κατασκευαστές του ναού και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι είτε δεν υποστηρίζονται από επιστημονικά στοιχεία είτε είναι τόσο μικρές, ώστε να μην μπορούν να γίνουν αντιληπτές από έναν θεατή υπό φυσιολογικές συνθήκες.
Μία από τις πιο γνωστές θεωρίες αφορά τον στυλοβάτη, την πλατφόρμα πάνω στην οποία στηρίζονται οι κίονες. Το κεντρικό τμήμα του παρουσιάζει μια ανεπαίσθητη ανοδική καμπύλη. Σύμφωνα με την παραδοσιακή εξήγηση, οι αρχαίοι Έλληνες κατασκεύασαν το δάπεδο έτσι ώστε να αντισταθμίσουν την οπτική ψευδαίσθηση που θα έκανε μια απολύτως ευθεία επιφάνεια να φαίνεται ότι «κρεμάει» προς τα κάτω.
Ο μαθηματικός υποστηρίζει ότι οι υπολογισμοί δεν επιβεβαιώνουν αυτή την υπόθεση. Ακόμη και αν ορισμένες γνωστές οπτικές ψευδαισθήσεις, όπως η ψευδαίσθηση Hering, φαίνεται θεωρητικά ότι θα μπορούσαν να προκαλέσουν ένα αντίστοιχο αποτέλεσμα, η εικόνα αλλάζει όταν εξετάζεται ο πραγματικός, τρισδιάστατος ναός και η θέση ενός πραγματικού παρατηρητή.
«Στο χαρτί μπορεί να λειτουργεί, αλλά όταν κάνεις πραγματικά τον υπολογισμό, συνειδητοποιείς ότι το αποτέλεσμα δεν εμφανίζεται», εξηγεί ο Γκοριελί.
Ποιος ήταν, λοιπόν, ο λόγος για την καμπυλότητα; Μια πολύ πιο πρακτική εξήγηση είναι η αποστράγγιση του νερού. Οι μικρές κλίσεις θα μπορούσαν να εμποδίζουν τη συγκέντρωση νερού και τη δημιουργία λιμναζόντων σημείων, όπως ακριβώς συμβαίνει σε πολλές σύγχρονες επιφάνειες.
Την ίδια άποψη εκφράζει και η νευροεπιστήμονας Μαρτζ Λίβινγκστον από την Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, η οποία μελετά τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται την εικόνα.
«Νομίζω ότι πρέπει να έγινε για την αποστράγγιση, όπως ακριβώς συμβαίνει στους δρόμους», σημειώνει.
Ο αρχιτέκτονας και ιστορικός Τζον Σένσεϊ από το Πανεπιστήμιο της Αριζόνα προσθέτει μια ακόμη σημαντική διάσταση. Όπως υποστηρίζει, η καμπυλότητα του Παρθενώνα δεν αποτελεί απαραίτητα αποτέλεσμα ενός ιδιοφυούς αρχιτεκτονικού σχεδίου που δημιουργήθηκε θεωρητικά από έναν και μόνο δημιουργό.
Αντίθετα, θα μπορούσε να είναι αποτέλεσμα της συσσωρευμένης εμπειρίας των τεχνιτών και των εργατών που εργάζονταν στο εργοτάξιο, χρησιμοποιώντας τις γνώσεις, τα εργαλεία και τις τεχνικές της εποχής.
Αμφισβητείται, επίσης, η θεωρία ότι οι κίονες του Παρθενώνα παρουσιάζουν ελαφρά διόγκωση στο κέντρο τους προκειμένου να μην φαίνονται «στενοί» ή κοίλοι. Ο Γκοριελί επισημαίνει ότι δεν έχει αποδειχθεί επιστημονικά πως υπάρχει τέτοια οπτική ψευδαίσθηση που θα απαιτούσε την συγκεκριμένη αρχιτεκτονική διόρθωση.
Υπάρχουν, μάλιστα, απλούστερες εξηγήσεις. Οι κίονες μπορεί να διαμορφώθηκαν με καμπύλη επειδή οι κατασκευαστές θεωρούσαν ότι έτσι έδειχναν πιο όμορφοι ή επειδή η συγκεκριμένη μορφή τους παρείχε μεγαλύτερη αντοχή στον λυγισμό.
Ακόμη και οι παχύτεροι γωνιακοί κίονες δεν χρειάζεται να συνδέονται με κάποια οπτική ψευδαίσθηση. Θα μπορούσαν απλώς να είναι μεγαλύτεροι επειδή δέχονται μεγαλύτερα φορτία.
Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: Πώς δημιουργήθηκε και διαδόθηκε τόσο έντονα η ιδέα ότι ο Παρθενώνας σχεδιάστηκε για να «ξεγελά» το ανθρώπινο μάτι;
Σύμφωνα με τον Γκοριελί, οι πρώτες σχετικές αναφορές εμφανίζονται στο έργο του Ρωμαίου αρχιτέκτονα Βιτρούβιου, De architectura, περίπου 400 χρόνια μετά την κατασκευή του Παρθενώνα. Από τότε, η θεωρία απέκτησε σταδιακά τόσο ισχυρή θέση στην κοινή αντίληψη, ώστε σήμερα συχνά παρουσιάζεται ως δεδομένο.
Και αυτό, όπως υποστηρίζει ο ίδιος, δεν είναι η μοναδική περίπτωση όπου ένας γοητευτικός μύθος για τον Παρθενώνα αποδεικνύεται δύσκολο να εγκαταλειφθεί. Αντίστοιχη είναι η παλαιότερη, πλέον καταρριφθείσα θεωρία ότι ο ναός σχεδιάστηκε με βάση τη «χρυσή αναλογία».
Ο Παρθενώνας παραμένει, φυσικά, ένα εξαιρετικά σύνθετο και τεχνικά προηγμένο έργο της αρχαιότητας. Αυτό που αμφισβητείται δεν είναι η ακρίβεια ή η εντυπωσιακή κατασκευαστική του τεχνογνωσία, αλλά η συγκεκριμένη εξήγηση ότι οι καμπύλες του δημιουργήθηκαν κυρίως για να διορθώσουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπει το ανθρώπινο μάτι.
Με πληροφορίες από NewScientist / Theguardian /
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο Royal Society Open Science.
