Εδώ και περίπου ενάμιση χρόνο, εκατομμύρια Ρώσοι βλέπουν μια νέα εφαρμογή να μπαίνει ολοένα και περισσότερο στην καθημερινότητά τους, σε πολλές περιπτώσεις όχι ως επιλογή αλλά ως σχεδόν υποχρεωτική ψηφιακή υποδομή. Πρόκειται για τη Max, την εφαρμογή με το χαρακτηριστικό μωβ-μπλε εικονίδιο, που συνδυάζει υπηρεσίες ανταλλαγής μηνυμάτων, ψηφιακών πληρωμών και πρόσβασης σε κρατικές υπηρεσίες.
Οι ρωσικές αρχές παρουσιάζουν τη Max ως μια «πατριωτική» εναλλακτική στις δημοφιλείς πλατφόρμες Telegram και WhatsApp, ενώ η εφαρμογή προωθείται και από γνωστούς καλλιτέχνες και δημόσια πρόσωπα, ακόμη και μέσα από μουσικά βίντεο και χιουμοριστικές εκπομπές. Το φετινό καλοκαίρι, μάλιστα, η Max έγινε η δημοφιλέστερη εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων στη Ρωσία.
Η εφαρμογή αποτελεί προϊόν της VKontakte, της μεγαλύτερης ρωσικής εταιρείας κοινωνικής δικτύωσης, η οποία διατηρεί στενές σχέσεις με το ρωσικό κράτος. Σύμφωνα με πληροφορίες που αναφέρονται στο δημοσίευμα, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν διαθέτει έμμεση συμμετοχή στην εταιρεία.
Η Max εντάσσεται στο μοντέλο της λεγόμενης «super-app», δηλαδή μιας ενιαίας ψηφιακής πλατφόρμας μέσα στην οποία συγκεντρώνονται δεκάδες διαφορετικές υπηρεσίες. Στο εσωτερικό της λειτουργούν «μικροεφαρμογές» που καλύπτουν καθημερινές ανάγκες, από την επικοινωνία και τις τραπεζικές συναλλαγές μέχρι την πρόσβαση σε κρατικές υπηρεσίες.
Το μοντέλο παραπέμπει στο WeChat της Κίνας, το οποίο έχει εξελιχθεί σε μια τεράστια ψηφιακή πλατφόρμα που χρησιμοποιείται ευρέως στην καθημερινή ζωή, μέσα σε ένα ευρύτερο σύστημα ψηφιακού ελέγχου. Η διαφορά είναι ότι στην Κίνα τέτοιες υποδομές αναπτύχθηκαν σταδιακά σε διάστημα δεκαετιών, ενώ στη Ρωσία η Max εξαπλώθηκε πολύ πιο γρήγορα, σε μια κοινωνία που μέχρι πρόσφατα είχε σχετικά ελεύθερη πρόσβαση στο διαδίκτυο.
Έρευνα για δυνατότητες παρακολούθησης
Την ίδια ώρα, νέα ψηφιακή ανάλυση ερευνητών, την οποία επικαλείται ο Guardian, εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τις δυνατότητες παρακολούθησης της εφαρμογής.
Η Ρόγια Ενσαφί, αναπληρώτρια καθηγήτρια Πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, υποστήριξε ότι η Max μπορεί να λειτουργεί ως «πίσω πόρτα» προς ολόκληρο το οικοσύστημα των μικροεφαρμογών της, οι οποίες βρίσκονται εγκατεστημένες στη συσκευή του χρήστη.
«Μελετούμε την κλιμάκωση του ελέγχου του διαδικτύου στη Ρωσία εδώ και μία δεκαετία. Αυτό που προσφέρει η Max είναι η πιο έξυπνη αλλά και η πιο τρομακτική τακτική που μπορούν να χρησιμοποιήσουν αυταρχικές κυβερνήσεις για την παρακολούθηση των πολιτών τους», δήλωσε η ίδια, χαρακτηρίζοντας την εφαρμογή πιθανό «πρότυπο» για την ανάπτυξη ψηφιακού αυταρχισμού και σε άλλες χώρες.
Η ερευνητική ομάδα κατάφερε να εξετάσει τη ρωσική έκδοση της εφαρμογής και υποστηρίζει ότι διαπίστωσε πως η Max μπορεί να λαμβάνει στιγμιότυπα οθόνης της συσκευής χωρίς να ενημερώνει τον χρήστη, ακόμη και όταν στην οθόνη εμφανίζεται περιεχόμενο από τις μικροεφαρμογές.
Παράλληλα, σύμφωνα με τους ερευνητές, η εφαρμογή μπορεί να αποκτά πρόσβαση σε δεδομένα που αποθηκεύονται μέσα στις μικροεφαρμογές, μεταξύ των οποίων μηνύματα και πληροφορίες πληρωμών. Η ανάλυση υποστηρίζει επίσης ότι υπάρχει δυνατότητα πλαστοπροσωπίας του χρήστη.
Ακόμη πιο ανησυχητικό χαρακτηρίζεται το γεγονός ότι, σύμφωνα με την ίδια έρευνα, η Max μπορεί να εισάγει κώδικα στις μικροεφαρμογές της. Θεωρητικά, μια τέτοια δυνατότητα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ακόμη και για την πραγματοποίηση κυβερνοεπιθέσεων.
Η Ενσαφί διευκρίνισε πάντως ότι η Max δεν μπορεί να παραβιάσει εφαρμογές όπως το Telegram και το WhatsApp, εφόσον αυτές είναι ήδη εγκατεστημένες στη συσκευή. Οι δύο συγκεκριμένες υπηρεσίες, ωστόσο, έχουν απαγορευτεί από τις ρωσικές αρχές.
Από τα σχολεία μέχρι τα πανεπιστήμια
Η πίεση για τη χρήση της Max δεν περιορίζεται στις κρατικές υπηρεσίες. Η εφαρμογή έχει γίνει ουσιαστικά υποχρεωτική για πολλούς εργαζόμενους σε δημόσιους οργανισμούς, πανεπιστήμια και σχολεία.
Δασκάλα στη Μόσχα δήλωσε στον Guardian ότι οι εκπαιδευτικοί ενημερώθηκαν από τη διεύθυνση του σχολείου πως όλες οι επικοινωνίες με τους γονείς, η αποστολή εργασιών και οι σχολικές ενημερώσεις θα πραγματοποιούνται πλέον μέσω της Max.
«Δεν υπάρχει πραγματικά επιλογή να πεις όχι, οπότε τελικά απλώς χρησιμοποιείς την εφαρμογή», ανέφερε.
Ανάλογη εμπειρία περιέγραψε και φοιτητής στην Αγία Πετρούπολη. Όπως είπε, κατέβασε τη Max λίγο πριν από την έναρξη της ακαδημαϊκής χρονιάς, αφού ενημερώθηκε ότι χωρίς τον κωδικό QR που δημιουργείται μέσω της εφαρμογής ενδέχεται να μην έχει πρόσβαση σε πανεπιστημιακούς χώρους ή φοιτητικές εστίες.
Η ρωσική ελίτ τη χρησιμοποιεί πραγματικά;
Παρά την έντονη κρατική προώθηση, η Max φαίνεται πως δεν έχει καταφέρει να αντικαταστήσει πλήρως τις άλλες πλατφόρμες, ακόμη και στους κύκλους της ρωσικής ελίτ.
Πρόσωπο από τον στενό κύκλο του Κρεμλίνου δήλωσε, υπό καθεστώς ανωνυμίας, ότι ο ίδιος και συνεργάτες του αγόρασαν δεύτερα κινητά τηλέφωνα αποκλειστικά για να εγκαταστήσουν τη Max, ενώ εξακολουθούν να χρησιμοποιούν τις βασικές συσκευές τους και τις εφαρμογές επικοινωνίας που προτιμούν.
«Είναι όλο για την εικόνα. Κανείς στην πολιτική πραγματικά δεν τη χρησιμοποιεί», υποστήριξε.
Παράλληλα, η Max δεν έχει καταφέρει μέχρι στιγμής να εκτοπίσει το Telegram ως βασική πηγή ενημέρωσης για εκατομμύρια Ρώσους. Τα δημόσια κανάλια ειδήσεων, τα οποία χρησιμοποιούνται από μέσα ενημέρωσης, bloggers και αξιωματούχους, παραμένουν πολύ πιο ανεπτυγμένα στο Telegram.
Πολλοί χρήστες, πάντως, αναφέρουν ότι η Max θυμίζει αισθητικά και λειτουργικά το Telegram. Οι ανησυχίες για την ιδιωτικότητα παραμένουν όμως έντονες.
«Χρησιμοποιώντας τη Max αισθάνεσαι ότι ποτέ δεν ξέρεις ποιος άλλος μπορεί να παρακολουθεί», δήλωσε ένας 34χρονος σύμβουλος επιχειρήσεων στη Μόσχα.
Το «μοντέλο» του ψηφιακού αυταρχισμού
Για την Ενσαφί, η ταχύτητα με την οποία η Ρωσία προωθεί τη Max αποτελεί ένα ευρύτερο προειδοποιητικό σημάδι για την εξέλιξη του ψηφιακού ελέγχου.
«Η Κίνα έφτασε στο σημερινό επίπεδο ψηφιακού αυταρχισμού μέσα σε 35 χρόνια. Η Ρωσία επέβαλε αυτούς τους περιορισμούς και οδήγησε τους πολίτες σε ένα ελεγχόμενο από το κράτος διαδίκτυο μέσα σε μόλις μία δεκαετία», ανέφερε.
«Ο κόσμος αλλάζει, οι υποδομές ιδιωτικής επικοινωνίας αλλάζουν και η επίθεση από αυταρχικές κυβερνήσεις είναι ιδιαίτερα επιθετική», πρόσθεσε.
Η Max και η VKontakte κλήθηκαν να σχολιάσουν τα ευρήματα της ερευνητικής ομάδας, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει δοθεί απάντηση.
Με πληροφορίες από τον Guardian
