Σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά το τέλος της πολιορκίας του Σαράγεβο, οι πληγές της πόλης ανοίγουν ξανά. Αυτή τη φορά όχι μόνο από τη μνήμη των βομβαρδισμών και των ελεύθερων σκοπευτών, αλλά από τις καταγγελίες ότι η ανθρώπινη ζωή είχε μετατραπεί σε «τιμοκατάλογο» για πλούσιους ξένους που φέρονται να ταξίδευαν στα υψώματα γύρω από την πρωτεύουσα της Βοσνίας για να σκοτώνουν αμάχους.
Το νέο βιβλίο του Κροάτη δημοσιογράφου Ντομαγκόι Μάργκετιτς, με τίτλο Pay and Shoot, επαναφέρει με τον πιο σκοτεινό τρόπο την υπόθεση του αποκαλούμενου «Sarajevo Safari», ενός φερόμενου δικτύου πολεμικού «τουρισμού», στο οποίο εύποροι ξένοι πλήρωναν τεράστια ποσά για να πυροβολούν αμάχους στη διάρκεια της πολιορκίας του Σαράγεβο.
Σύμφωνα με όσα υποστηρίζει ο Μάργκετιτς, οι ενδιαφερόμενοι κατέβαλλαν δεκάδες χιλιάδες γερμανικά μάρκα σε διαμεσολαβητές για να αποκτήσουν πρόσβαση σε θέσεις ελεύθερων σκοπευτών. Οι ισχυρισμοί που περιλαμβάνονται στο βιβλίο κάνουν λόγο για διαφορετικές «τιμές» ανάλογα με τον στόχο: γυναίκες, νεαρές γυναίκες, παιδιά, ακόμη και έγκυες.
Η πιο φρικιαστική λεπτομέρεια, σύμφωνα με το δημοσίευμα των Times, είναι ότι κάποιοι από τους ξένους φέρονται να συναγωνίζονταν μεταξύ τους για το ποιος θα σκοτώσει «την πιο όμορφη γυναίκα». Πρόκειται για μια καταγγελία που, ακόμη και ως ισχυρισμός, αποτυπώνει το απόλυτο σημείο απανθρωπιάς: τον άμαχο όχι απλώς ως στόχο πολέμου, αλλά ως τρόπαιο.
Το βιβλίο φέρεται να βασίζεται σε έγγραφα που, σύμφωνα με τον συγγραφέα, του παρέδωσε ο Νετζάντ Ούγκλιεν, Βόσνιος αξιωματικός πληροφοριών που δολοφονήθηκε το 1996. Ο Ούγκλιεν, κατά τον Μάργκετιτς, είχε συγκεντρώσει μαρτυρίες από μέλη σερβοβοσνιακών πολιτοφυλακών σχετικά με τη δράση ξένων ενόπλων στα υψώματα γύρω από την πόλη.
Στις ίδιες αναφορές περιλαμβάνεται και ο ισχυρισμός για εμπλοκή Ευρωπαίου γαλαζοαίματου, χωρίς να κατονομάζεται. Σύμφωνα με το βιβλίο, ο άνδρας φέρεται να έφτανε στην περιοχή με ελικόπτερο, να διέμενε κοντά στο Σαράγεβο και να ζητούσε να πυροβολεί παιδιά.
Η υπόθεση δεν περιορίζεται πλέον μόνο σε δημοσιογραφικές αποκαλύψεις ή μαρτυρίες. Οι ιταλικές αρχές έχουν ήδη ανοίξει έρευνα για τον αποκαλούμενο «τουρισμό ελεύθερων σκοπευτών», μετά από καταγγελίες ότι Ιταλοί και άλλοι ξένοι πλήρωναν για να μεταφερθούν σε θέσεις των σερβοβοσνιακών δυνάμεων και να πυροβολούν αμάχους. Τον Φεβρουάριο του 2026, ένας 80χρονος πρώην οδηγός φορτηγού από την περιοχή του Πορντενόνε τέθηκε υπό έρευνα από εισαγγελείς του Μιλάνου, ως το πρώτο πρόσωπο που ταυτοποιήθηκε στο πλαίσιο της υπόθεσης.
Η έρευνα στην Ιταλία άνοιξε μετά από νομική προσφυγή του συγγραφέα και δημοσιογράφου Έτσιο Γκαβατσένι, ο οποίος είχε δηλώσει ότι εμπνεύστηκε να εξετάσει την υπόθεση μετά το ντοκιμαντέρ Sarajevo Safari του Σλοβένου σκηνοθέτη Μίραν Ζουπάνιτς. Σύμφωνα με το Reuters, επιζώντες της πολιορκίας εξέφρασαν την ελπίδα ότι η έρευνα θα μπορούσε, έστω και καθυστερημένα, να οδηγήσει σε λογοδοσία.
Η πολιορκία του Σαράγεβο διήρκεσε από το 1992 έως το 1996 και υπήρξε μία από τις πιο μακρές και αιματηρές πολιορκίες στην ευρωπαϊκή ιστορία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Περισσότεροι από 10.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν από βομβαρδισμούς και πυρά ελεύθερων σκοπευτών, ενώ η καθημερινή μετακίνηση μέσα στην πόλη μετατράπηκε σε πράξη επιβίωσης.
Οι νέες καταγγελίες, όσο σοκαριστικές κι αν είναι, παραμένουν αντικείμενο έρευνας. Δεν έχουν υπάρξει μέχρι στιγμής δικαστικές αποφάσεις που να επιβεβαιώνουν πλήρως το εύρος του φερόμενου δικτύου ή την ταυτότητα όλων όσοι πιθανόν συμμετείχαν. Όμως η ίδια η ύπαρξη εισαγγελικής έρευνας, οι μαρτυρίες και τα νέα στοιχεία που έρχονται στο φως επαναφέρουν ένα ερώτημα που βαραίνει την Ευρώπη: πόσοι από όσους αντιμετώπισαν τον πόλεμο ως πεδίο κυνηγιού επέστρεψαν ανενόχλητοι στις ζωές τους;
Για τους κατοίκους του Σαράγεβο, η απάντηση δεν είναι απλώς δικαστική. Είναι βαθιά ανθρώπινη. Γιατί πίσω από κάθε αριθμό, κάθε καταγγελία και κάθε φάκελο έρευνας, υπάρχει μια πόλη που έμαθε να τρέχει για να μη γίνει στόχος και που τώρα ζητά να μάθει αν κάποιοι πλήρωναν για να τραβήξουν τη σκανδάλη.
