Η 6η Αυγούστου έχει καταγραφεί στην Ιστορία με δύο γεγονότα εντελώς διαφορετικής κλίμακας, τα οποία όμως συνδέονται με την ίδια τρομακτική λέξη: πόλεμος. Το 1945 η Χιροσίμα εξαφανίστηκε κάτω από το πυρηνικό μανιτάρι του «Little Boy». Το 1976 το τουρκικό «Χόρα» παραβίασε την ελληνική υφαλοκρηπίδα, προκαλώντας μία από τις σοβαρότερες ελληνοτουρκικές κρίσεις της Μεταπολίτευσης.
6 Αυγούστου 1945: Στις 8.15 η Χιροσίμα έπαψε να υπάρχει
Το πρωί της Δευτέρας 6 Αυγούστου 1945, το αμερικανικό βομβαρδιστικό B-29 Superfortress «Enola Gay» έφθασε πάνω από τη Χιροσίμα. Κυβερνήτης του ήταν ο 29χρονος αντισμήναρχος τότε Πολ Τίμπετς, ο οποίος είχε δώσει στο αεροπλάνο το όνομα της μητέρας του, Ενόλα Γκέι Χάγκαρντ.
Στις 8.15 τοπική ώρα απελευθερώθηκε από το αεροσκάφος η βόμβα ουρανίου-235 με την κωδική ονομασία «Little Boy». Εξερράγη περίπου 600 μέτρα πάνω από την πόλη, 43 δευτερόλεπτα μετά τη ρίψη της. Η θερμοκρασία κοντά στο υπόκεντρο έφθασε τους 3.000 έως 4.000 βαθμούς Κελσίου, ενώ το ωστικό κύμα, η θερμική ακτινοβολία και οι πυρκαγιές ισοπέδωσαν το μεγαλύτερο μέρος της Χιροσίμα.
Περίπου 70.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν άμεσα, σύμφωνα με τις αρχικές αμερικανικές εκτιμήσεις. Η πόλη της Χιροσίμα υπολογίζει ότι μέχρι το τέλος του Δεκεμβρίου του 1945 οι νεκροί είχαν φθάσει περίπου τους 140.000, καθώς χιλιάδες εγκαυματίες και άνθρωποι που είχαν εκτεθεί στη ραδιενέργεια πέθαναν τις επόμενες εβδομάδες και μήνες. Ο ακριβής αριθμός δεν κατέστη ποτέ δυνατόν να προσδιοριστεί.
Μεταξύ των θυμάτων δεν βρίσκονταν μόνο Ιάπωνες πολίτες και στρατιωτικοί, αλλά και Κορεάτες και Κινέζοι εργάτες, κάτοικοι από την Ταϊβάν και τη Νοτιοανατολική Ασία, ακόμη και Αμερικανοί αιχμάλωτοι πολέμου. Περίπου οι μισοί από όσους βρίσκονταν σε απόσταση μικρότερη των 1,2 χιλιομέτρων από το υπόκεντρο πέθαναν την ίδια ημέρα.
Τρεις ημέρες αργότερα, στις 9 Αυγούστου, μία δεύτερη ατομική βόμβα, η «Fat Man», έπληξε το Ναγκασάκι. Στις 15 Αυγούστου ο αυτοκράτορας Χιροχίτο ανακοίνωσε την αποδοχή της παράδοσης της Ιαπωνίας.
Ο πιλότος του «Enola Gay»: «Ήθελα να σωθούν ζωές»
Ο Πολ Τίμπετς δεν εξέφρασε ποτέ δημόσια μεταμέλεια για την αποστολή. Υποστήριζε μέχρι το τέλος της ζωής του ότι η χρήση της βόμβας επέσπευσε τη λήξη του πολέμου και απέτρεψε μία αιματηρή αμερικανική εισβολή στα ιαπωνικά νησιά.
Σε συνέντευξή του το 1989 δήλωσε:
«Η ιδέα μου ήταν να σωθούν ζωές, όχι να καταστραφούν».
Όταν ρωτήθηκε αν ήταν υπερήφανος για όσα είχε κάνει, απάντησε καταφατικά, υποστηρίζοντας ότι η βόμβα «έκανε αυτό που έπρεπε να κάνει» και έφερε τότε το τέλος του πολέμου. Η θέση του παρέμεινε αμετακίνητη ακόμη και δεκαετίες αργότερα.
Σε συνέντευξη του 2002 στον Στάντς Τέρκελ, ο Τίμπετς είπε ότι, κάτω από τις ίδιες συνθήκες, δεν θα δίσταζε να χρησιμοποιήσει ξανά το όπλο. Η δήλωσή του αποτύπωνε την ψυχρή στρατιωτική λογική με την οποία αντιμετώπιζε την αποστολή: στον πόλεμο, έλεγε, σκοτώνονται αναπόφευκτα και αθώοι.
Πολύ διαφορετική ήταν η πρώτη αντίδραση του συγκυβερνήτη του αεροσκάφους, Ρόμπερτ Λιούις. Βλέποντας τη Χιροσίμα να χάνεται κάτω από το σύννεφο σκόνης και φωτιάς, έγραψε στο ημερολόγιό του:
«Θεέ μου, τι κάναμε;»
Ο Λιούις σημείωσε επίσης ότι ακόμη και εάν ζούσε εκατό χρόνια, δεν θα ξεχνούσε ποτέ εκείνα τα λεπτά.
Ο Οπενχάιμερ και η αλήθεια για τον «εφευρέτη» της βόμβας
Η ατομική βόμβα δεν είχε έναν και μοναδικό εφευρέτη. Ήταν προϊόν του γιγαντιαίου, άκρως απόρρητου Σχεδίου Μανχάταν, στο οποίο εργάστηκαν δεκάδες χιλιάδες επιστήμονες, μηχανικοί, στρατιωτικοί και τεχνικοί.
Επιστημονικός διευθυντής του εργαστηρίου του Λος Άλαμος ήταν ο θεωρητικός φυσικός Τζούλιους Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, ο οποίος έμεινε στην Ιστορία ως ο «πατέρας της ατομικής βόμβας». Στρατιωτικός επικεφαλής του προγράμματος ήταν ο στρατηγός Λέσλι Γκρόουβς. Ο ίδιος ο Τίμπετς περιέγραψε αργότερα τους δύο άνδρες ως το παράξενο αλλά αναγκαίο δίδυμο που κατάφερε να ενώσει επιστήμονες, βιομηχανία και στρατό γύρω από έναν κοινό σκοπό.
Η περίφημη φράση που συνδέθηκε με τον Οπενχάιμερ—
«Τώρα έγινα ο Θάνατος, ο καταστροφέας των κόσμων»
—προέρχεται από την ινδουιστική Μπαγκαβάτ Γκίτα. Χρειάζεται, όμως, μία ιστορική διευκρίνιση: ο Οπενχάιμερ δεν έχει αποδειχθεί ότι την είπε τη στιγμή της έκρηξης ούτε μετά τη Χιροσίμα. Την ανέφερε σε τηλεοπτική συνέντευξη το 1965, περιγράφοντας τι είχε σκεφθεί κατά την πρώτη πυρηνική δοκιμή «Trinity», στις 16 Ιουλίου 1945, στο Νέο Μεξικό.
Η ηθική του σύγκρουση έγινε περισσότερο εμφανής μετά τον πόλεμο. Σε συνάντησή του με τον πρόεδρο Χάρι Τρούμαν, τον Οκτώβριο του 1945, φέρεται να του είπε:
«Κύριε Πρόεδρε, αισθάνομαι ότι έχω αίμα στα χέρια μου».
Ο Τρούμαν αντέδρασε οργισμένα, υποστηρίζοντας ότι την πολιτική ευθύνη την έφερε ο ίδιος, και δεν θέλησε να ξανασυναντήσει τον επιστήμονα. Ο Οπενχάιμερ αφιέρωσε στη συνέχεια μεγάλο μέρος της δημόσιας δραστηριότητάς του στην προσπάθεια διεθνούς ελέγχου των πυρηνικών όπλων και αντιτάχθηκε στην κατασκευή της πολύ ισχυρότερης βόμβας υδρογόνου.
6 Αυγούστου 1976: Το «Χόρα» περνά στην ελληνική υφαλοκρηπίδα
Τριάντα ένα χρόνια μετά τη Χιροσίμα, η 6η Αυγούστου επανερχόταν στην Ιστορία, αυτή τη φορά στο Αιγαίο.
Το τουρκικό ερευνητικό σκάφος «MTA Sismik I», γνωστό στην Ελλάδα με το προηγούμενο όνομά του, «Χόρα», είχε βγει στο Αιγαίο για σεισμικές έρευνες σε περιοχές όπου η Άγκυρα αμφισβητούσε τα ελληνικά δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας. Το σκάφος είχε μετασκευαστεί από παλαιό πλοίο διάσωσης σε πλωτό σεισμογραφικό εργαστήριο.
Το βράδυ της 6ης Αυγούστου 1976 παραβίασε για πρώτη φορά την ελληνική υφαλοκρηπίδα, βορειοανατολικά της Λέσβου. Το πρωί της επομένης καταγράφηκε δεύτερη παραβίαση. Η Αθήνα επέδωσε διακοίνωση διαμαρτυρίας στην Άγκυρα, ενώ οι ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις τέθηκαν σε αυξημένη ετοιμότητα: μονάδες του Στόλου κατευθύνθηκαν προς το Βόρειο Αιγαίο, πολεμικά αεροσκάφη μεταστάθμευσαν και ανακλήθηκαν άδειες στρατιωτικού προσωπικού.
«Βυθίσατε το Χόρα»
Στις 8 Αυγούστου, από την Αλεξανδρούπολη, ο αρχηγός του ΠΑΣΟΚ Ανδρέας Παπανδρέου διατύπωσε τη φράση που έμελλε να περάσει στην πολιτική Ιστορία:
«Βυθίσατε το Χόρα».
Η φράση εξέφραζε την απαίτηση να ανακοπεί δυναμικά το τουρκικό σκάφος εάν συνέχιζε να πραγματοποιεί έρευνες εντός της ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Σε μία Ελλάδα που βρισκόταν ακόμη υπό το σοκ της τουρκικής εισβολής και κατοχής στην Κύπρο, η δήλωση γνώρισε τεράστια απήχηση.
Υπήρξε μυστική συνεννόηση Καραμανλή – Παπανδρέου;
Εδώ αρχίζει ένα από τα πιο συναρπαστικά και αμφιλεγόμενα κεφάλαια του πολιτικού παρασκηνίου της Μεταπολίτευσης.
Η επικρατούσα εκδοχή θέλει τον πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή και τον μεγάλο πολιτικό του αντίπαλο Ανδρέα Παπανδρέου να είχαν έρθει σε κάποια μορφή συνεννόησης. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, η ακραία δημόσια τοποθέτηση του Παπανδρέου έδινε στον Καραμανλή ένα ισχυρό διαπραγματευτικό επιχείρημα απέναντι στην Τουρκία και στους ξένους συμμάχους: ότι η ελληνική κυβέρνηση δεχόταν τεράστιες πιέσεις από την αντιπολίτευση και δεν μπορούσε να υποχωρήσει.
Η ένδειξη που ενίσχυσε περισσότερο αυτή την εκδοχή προήλθε από τον ίδιο τον Παπανδρέου. Σε συζήτηση στη Βουλή στις 23 Μαΐου 1980, όταν επικρίθηκε για τη φράση του, δήλωσε ότι ήταν «δεσμευμένος» και δεν μπορούσε να μιλήσει, επειδή σεβόταν «κοινές αποφάσεις σε κρίσιμα θέματα».
Ο πρώην πρωθυπουργός Παναγιώτης Κανελλόπουλος παρενέβη τότε και διαβεβαίωσε τη Βουλή ότι ο Παπανδρέου τού είχε εξηγήσει πως έκανε τη δήλωση για συγκεκριμένο εθνικό σκοπό.
Υπάρχει, ωστόσο, και η αντίθετη μαρτυρία. Ο στενός συνεργάτης του Καραμανλή, Πέτρος Μολυβιάτης, δήλωσε στη Βουλή το 2002 ότι είχε πράγματι τηλεφωνήσει στον Παπανδρέου για να τον ενημερώσει για την κρίση, αλλά υποστήριξε ότι δεν υπήρξε καμία προσυνεννόηση για το «Βυθίσατε το Χόρα».
Ο ίδιος ο Κωνσταντίνος Καραμανλής δεν επιβεβαίωσε ποτέ δημόσια ούτε διέψευσε αναλυτικά μια τέτοια μυστική συμφωνία. Επομένως, η συνεννόηση παραμένει μία ισχυρή και ενισχυμένη από μαρτυρίες εκδοχή, όχι αποδεδειγμένο ιστορικό γεγονός.
Η Ελλάδα προσφεύγει σε ΟΗΕ και Χάγη
Στις 10 Αυγούστου 1976 η κυβέρνηση Καραμανλή προσέφυγε ταυτόχρονα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.
Το Συμβούλιο Ασφαλείας υιοθέτησε στις 25 Αυγούστου την απόφαση 395, με την οποία καλούσε Ελλάδα και Τουρκία να επιδείξουν αυτοσυγκράτηση, να μειώσουν την ένταση και να επαναλάβουν τις απευθείας διαπραγματεύσεις. Δεν προχώρησε, όμως, στην πολιτική καταδίκη της Τουρκίας που ζητούσε η Αθήνα.
Το Διεθνές Δικαστήριο δεν έκανε δεκτό το αίτημα της Ελλάδας για προσωρινά ασφαλιστικά μέτρα. Τον Δεκέμβριο του 1978 έκρινε τελικά ότι δεν είχε δικαιοδοσία να εξετάσει μονομερώς την ουσία της διαφοράς, καθώς δεν υπήρχε η αναγκαία κοινή αποδοχή Ελλάδας και Τουρκίας.
Το «Χόρα» επέστρεψε στη Σμύρνη στις 17 Αυγούστου. Η κρίση εκτονώθηκε χωρίς στρατιωτική σύγκρουση, αλλά το πρόβλημα της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας του Αιγαίου παρέμεινε ανοιχτό.
Δύο ημερομηνίες, δύο προειδοποιήσεις της Ιστορίας
Στη Χιροσίμα, μία βόμβα απέδειξε ότι ο άνθρωπος είχε πλέον τη δύναμη να εξαφανίζει ολόκληρες πόλεις μέσα σε δευτερόλεπτα. Στο Αιγαίο, τρεις δεκαετίες αργότερα, δύο χώρες βρέθηκαν να μετρούν στόλους, αεροσκάφη, διπλωματικές αντοχές και πολιτικές δηλώσεις.
Ο Πολ Τίμπετς δεν μετάνιωσε ποτέ. Ο Οπενχάιμερ αισθάνθηκε ότι είχε αίμα στα χέρια του. Ο Καραμανλής επέλεξε τη διπλωματία και τη στρατιωτική ετοιμότητα. Ο Παπανδρέου ανέλαβε να εκφράσει τη σκληρότερη δυνατή προειδοποίηση.
Και στις δύο περιπτώσεις, η 6η Αυγούστου υπενθυμίζει πόσο μικρή μπορεί να γίνει η απόσταση ανάμεσα στην πολιτική απόφαση και στην καταστροφή.
