Τη νύχτα της 18ης προς τη 19η Ιουλίου του 64 μ.Χ. η Ρώμη τυλίχθηκε στις φλόγες. Η φωτιά μαινόταν επί έξι ημέρες, τέθηκε προσωρινά υπό έλεγχο και στη συνέχεια αναζωπυρώθηκε, καίγοντας την πόλη για ακόμη τρεις ημέρες. Ήταν μία από τις μεγαλύτερες καταστροφές της αρχαιότητας, αλλά και η αφετηρία ενός θρύλου που επιβιώνει εδώ και σχεδόν δύο χιλιετίες: ότι ο αυτοκράτορας Νέρων διέταξε τον εμπρησμό και παρακολουθούσε από ψηλά τη Ρώμη να καίγεται, τραγουδώντας για την άλωση της Τροίας.
Η εικόνα είναι πανίσχυρη, αλλά δεν αποτελεί αποδεδειγμένο ιστορικό γεγονός. Οι αρχαίες πηγές διαφωνούν μεταξύ τους και καμία σωζόμενη μαρτυρία δεν προέρχεται από αυτόπτη μάρτυρα. Το βέβαιο είναι ότι η πυρκαγιά άλλαξε για πάντα τη μορφή της Ρώμης, ενίσχυσε το μίσος κατά του Νέρωνα και οδήγησε σε έναν από τους αγριότερους διωγμούς των πρώτων Χριστιανών.
Η φωτιά ξεκίνησε από τον Ιππόδρομο
Σύμφωνα με τον Ρωμαίο ιστορικό Τάκιτο, η φωτιά ξεκίνησε από τα καταστήματα που βρίσκονταν στη μία πλευρά του Circus Maximus, του μεγάλου Ιπποδρόμου της Ρώμης, ανάμεσα στον Παλατίνο και τον Καίλιο λόφο. Εκεί υπήρχαν αποθηκευμένα εύφλεκτα εμπορεύματα, ενώ ο δυνατός άνεμος έσπρωξε γρήγορα τις φλόγες προς τις πυκνοκατοικημένες συνοικίες.
Η Ρώμη της εποχής ήταν σχεδόν ανυπεράσπιστη απέναντι σε μια τόσο μεγάλη πυρκαγιά. Τα περισσότερα σπίτια ήταν ξύλινα, οι πολυκατοικίες βρίσκονταν η μία κολλητά στην άλλη και οι δρόμοι ήταν στενοί, δαιδαλώδεις και γεμάτοι κόσμο. Οι φλόγες κινούνταν ταχύτερα από τους κατοίκους που προσπαθούσαν να διαφύγουν, μεταφέροντας παιδιά, ηλικιωμένους και όσα υπάρχοντα μπορούσαν να σώσουν.
Ο Τάκιτος αναφέρει ακόμη ότι ορισμένοι εμπόδιζαν την κατάσβεση και άλλοι πετούσαν αναμμένους δαυλούς, υποστηρίζοντας ότι «είχαν εντολές». Δεν διευκρινίζει, όμως, εάν επρόκειτο για ανθρώπους του αυτοκράτορα ή για πλιατσικολόγους που ήθελαν να λεηλατήσουν τα εγκαταλειμμένα σπίτια.
Πόσο μεγάλη ήταν η καταστροφή
Η συνηθισμένη διατύπωση ότι καταστράφηκαν «τα δύο τρίτα της Ρώμης» αποδίδει περίπου την έκταση της συμφοράς, όχι όμως με απόλυτη ακρίβεια. Από τις δεκατέσσερις διοικητικές συνοικίες της πόλης, οι τρεις ισοπεδώθηκαν, οι επτά υπέστησαν πολύ βαριές καταστροφές και μόλις τέσσερις έμειναν ανέπαφες. Δηλαδή δέκα από τις δεκατέσσερις συνοικίες –ποσοστό μεγαλύτερο του 70%– επλήγησαν από τη φωτιά.
Χιλιάδες κατοικίες, καταστήματα, δημόσια κτίρια και ναοί χάθηκαν. Κάηκαν μνημεία που οι Ρωμαίοι θεωρούσαν συνδεδεμένα με την ίδρυση της πόλης, μεταξύ των οποίων ο ναός του Δία Στάτορα, το ιερό της Εστίας και το ανάκτορο του Νουμά. Ο ακριβής αριθμός των νεκρών δεν καταγράφηκε ποτέ, ενώ ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού έμεινε χωρίς στέγη. Η αναλυτικότερη περιγραφή σώζεται στα «Χρονικά» του Τάκιτου.
Ο Νέρων βρισκόταν πράγματι στη Ρώμη;
Ο Τάκιτος, η χρονικά πλησιέστερη βασική πηγή, γράφει ότι όταν ξέσπασε η φωτιά ο Νέρων βρισκόταν στο Άντιο –το σημερινό Άντσιο– περίπου 50 χιλιόμετρα από τη Ρώμη. Επέστρεψε όταν οι φλόγες πλησίασαν το αυτοκρατορικό ανάκτορο, το οποίο τελικά καταστράφηκε.
Ο ίδιος ιστορικός καταγράφει ότι ο Νέρων άνοιξε το Πεδίον του Άρεως, δημόσια κτίρια και τους αυτοκρατορικούς κήπους για να στεγάσει τους πυρόπληκτους. Διέταξε να μεταφερθούν τρόφιμα από την Όστια, έστησε προσωρινά καταλύματα και μείωσε την τιμή των σιτηρών.
Αυτά, βέβαια, δεν αποδεικνύουν ότι ήταν αθώος. Αποδεικνύουν όμως ότι η πραγματικότητα ήταν πιο σύνθετη από την εικόνα ενός παράφρονα αυτοκράτορα που απλώς απολάμβανε την καταστροφή.
Ο θρύλος με τη λύρα και το θέαμα από ψηλά
Ο Τάκιτος καταγράφει ως φήμη ότι, ενώ η Ρώμη καιγόταν, ο Νέρων ανέβηκε στην ιδιωτική σκηνή του και τραγούδησε για την άλωση της Τροίας, παρομοιάζοντας την καταστροφή της μυθικής πόλης με όσα συνέβαιναν μπροστά του.
Ο Σουητώνιος, ο οποίος γεννήθηκε μετά την πυρκαγιά, υποστήριξε αργότερα ότι ο Νέρων παρακολούθησε τις φλόγες από τον Πύργο του Μαικήνα. Ο Δίων Κάσσιος, γράφοντας ακόμη αργότερα, τον τοποθέτησε στη στέγη του ανακτόρου, ντυμένο σαν καλλιτέχνη και να τραγουδά την «Άλωση της Τροίας».
Από αυτές τις διηγήσεις γεννήθηκε η φράση «ο Νέρων έπαιζε βιολί ενώ η Ρώμη καιγόταν». Το βιολί, όμως, δεν υπήρχε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Εάν πράγματι έπαιξε κάποιο όργανο, αυτό θα ήταν κιθάρα ή λύρα. Το περιστατικό παραμένει ένας από τους διασημότερους, αλλά ιστορικά αναπόδεικτους, θρύλους.
Γιατί θεωρήθηκε εμπρηστής
Οι υποψίες ενισχύθηκαν μετά την πυρκαγιά, όταν ο Νέρων χρησιμοποίησε μέρος της καμένης έκτασης για να κατασκευάσει τη μεγαλοπρεπή Domus Aurea, τη «Χρυσή Οικία». Το τεράστιο συγκρότημα διέθετε κήπους, περίπτερα, τεχνητή λίμνη και αίθουσες διακοσμημένες με χρυσό, μάρμαρο και πολύτιμα υλικά.
Για πολλούς Ρωμαίους, το γεγονός ότι ο αυτοκράτορας επωφελήθηκε από την καταστροφή αποτελούσε απόδειξη της ενοχής του. Για τους σύγχρονους ιστορικούς αποτελεί ισχυρή ένδειξη για την πολιτική εκμετάλλευση της πυρκαγιάς, όχι όμως απόδειξη ότι ο ίδιος τη διέταξε. Το Βρετανικό Μουσείο έχει επισημάνει ότι η νεότερη έρευνα επανεξετάζει συνολικά την παραδοσιακή εικόνα του Νέρωνα ως παράφρονα εμπρηστή. British Museum
Παράλληλα, ο Νέρων επέβαλε νέους οικοδομικούς κανονισμούς: φαρδύτερους δρόμους, περιορισμό στο ύψος των κτιρίων, πέτρινους εξωτερικούς τοίχους, κενά ανάμεσα στις οικοδομές, περισσότερα σημεία υδροδότησης και υποχρεωτικό εξοπλισμό πυρόσβεσης. Η νέα Ρώμη έγινε ασφαλέστερη, αλλά το κόστος της ανοικοδόμησης και της Χρυσής Οικίας επιβάρυνε ακόμη περισσότερο τη φήμη του.
Οι Χριστιανοί ως αποδιοπομπαίοι τράγοι
Για να σταματήσει τις φήμες που τον εμφάνιζαν ως εμπρηστή, ο Νέρων κατηγόρησε τη μικρή τότε χριστιανική κοινότητα της Ρώμης. Ακολούθησαν συλλήψεις, βασανιστήρια και δημόσιες εκτελέσεις.
Κατά τον Τάκιτο, ορισμένοι Χριστιανοί σταυρώθηκαν, άλλοι τυλίχθηκαν με δέρματα ζώων και κατασπαράχθηκαν από σκυλιά, ενώ κάποιοι αλείφθηκαν με εύφλεκτα υλικά και κάηκαν τη νύχτα σαν ανθρώπινοι πυρσοί στους αυτοκρατορικούς κήπους. Η χριστιανική παράδοση τοποθετεί επίσης στα χρόνια του Νέρωνα τα μαρτύρια των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, χωρίς όμως να υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία που να συνδέουν τον θάνατό τους απευθείας με την πυρκαγιά.
Το «Quo Vadis» έκανε τον θρύλο κινηματογραφικό υπερθέαμα
Η διασημότερη κινηματογραφική απεικόνιση της πυρκαγιάς βρίσκεται στο επικό «Quo Vadis» του 1951, βασισμένο στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Πολωνού νομπελίστα Χένρικ Σιενκιέβιτς.
Την ταινία σκηνοθέτησε ο Μέρβιν ΛιΡόι για τη Metro-Goldwyn-Mayer, με τον Πίτερ Ουστίνοφ σε μία αξέχαστη ερμηνεία ως Νέρων. Πρωταγωνιστούσαν ακόμη ο Ρόμπερτ Τέιλορ ως Μάρκος Βινίκιος, η Ντέμπορα Κερ ως Λυγία και ο Λίο Γκεν ως Πετρώνιος.
Το «Quo Vadis» υιοθέτησε πλήρως την εκδοχή του Νέρωνα ως εμπνευστή της πυρκαγιάς και συνέβαλε αποφασιστικά στη διάδοση της εικόνας του αυτοκράτορα που μετατρέπει την καταστροφή σε καλλιτεχνικό θέαμα.
Η παραγωγή γυρίστηκε στην Τσινετσιτά της Ρώμης και υπήρξε μία από τις ακριβότερες της εποχής της, με προϋπολογισμό μεταξύ 6 και 7 εκατ. δολαρίων. Για τη σκηνή της πυρκαγιάς κατασκευάστηκε ένα ολόκληρο τμήμα αρχαίας πόλης τεσσάρων οικοδομικών τετραγώνων. Οι τεχνικοί τοποθέτησαν σωληνώσεις μέσα στα σκηνικά και χρειάστηκαν 24 νύχτες γυρισμάτων για να κινηματογραφήσουν την καταστροφή, με περίπου 2.000 κομπάρσους να κινούνται ανάμεσα στις ελεγχόμενες φλόγες. Turner Classic Movies
Η ταινία προτάθηκε για οκτώ Όσκαρ, μεταξύ των οποίων καλύτερης ταινίας και Β΄ ανδρικού ρόλου για τον Πίτερ Ουστίνοφ και τον Λίο Γκεν, χωρίς τελικά να κερδίσει κανένα. Προηγήθηκαν μια σύντομη γαλλική εκδοχή το 1902, η μνημειώδης ιταλική βωβή ταινία του 1912 και ακόμη μία ιταλική μεταφορά το 1925 με τον Εμίλ Γιάνινγκς ως Νέρωνα. American Film Institute
Η φωτιά του 64 μ.Χ. υπήρξε πραγματική. Η καταστροφή ήταν τεράστια και ο διωγμός των Χριστιανών ιστορικά καταγεγραμμένος. Εκείνο που παραμένει αναπόδεικτο είναι εάν ο Νέρων άναψε τη φωτιά και εάν πράγματι την παρακολουθούσε από ψηλά τραγουδώντας. Ο θρύλος, όμως, αποδείχθηκε ισχυρότερος από τις αμφιβολίες των ιστορικών.
