Κάθε δορυφόρος έχει ημερομηνία λήξης. Κάποια στιγμή τελειώνουν τα καύσιμά του, οι μπαταρίες και τα ηλεκτρονικά του γερνούν ή απλώς η τεχνολογία του ξεπερνιέται.
Τι γίνεται όμως μετά;
Δεν υπάρχει συνεργείο αποκομιδής σκουπιδιών σε ύψος εκατοντάδων ή χιλιάδων χιλιομέτρων. Και ασφαλώς δεν μπορούν όλοι οι δορυφόροι να επιστρέψουν ομαλά στη Γη.
Έτσι δημιουργήθηκαν τα παράξενα «νεκροταφεία του Διαστήματος»: άλλοι παλιοί δορυφόροι οδηγούνται σε ειδικές τροχιές, άλλοι καίγονται στην ατμόσφαιρα και μεγάλα διαστημικά οχήματα μπορούν να κατευθυνθούν προς τις πιο απομονωμένες περιοχές του Ειρηνικού.
Και μέσα στα επόμενα χρόνια η ανθρωπότητα θα πρέπει να πραγματοποιήσει τη μεγαλύτερη τέτοια επιχείρηση στην ιστορία: την ελεγχόμενη καταστροφή του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού.
Η «τροχιά νεκροταφείο»
Για τους δορυφόρους που βρίσκονται πολύ ψηλά, ιδιαίτερα στη γεωστατική τροχιά περίπου 35.786 χιλιόμετρα πάνω από τον Ισημερινό, η επιστροφή στη Γη απαιτεί τεράστιες ποσότητες καυσίμων.
Η λύση είναι σχεδόν αντίθετη από αυτή που θα περίμενε κανείς: αντί να τους κατεβάζουν, τους ανεβάζουν.
Στο τέλος της επιχειρησιακής ζωής τους, οι γεωστατικοί δορυφόροι μπορούν να μετακινηθούν σε μια λεγόμενη graveyard orbit, δηλαδή «τροχιά νεκροταφείο», πάνω από την πολύτιμη ζώνη στην οποία λειτουργούν οι ενεργοί τηλεπικοινωνιακοί και μετεωρολογικοί δορυφόροι.
Η ESA αναφέρει ως κλασικό σημείο αναφοράς μια περιοχή περίπου 300 χιλιόμετρα πάνω από τη γεωστατική ζώνη, αν και ο ακριβής υπολογισμός της ασφαλούς τροχιάς εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά του κάθε διαστημοπλοίου.
Εκεί ο γερασμένος δορυφόρος μπορεί να παραμείνει για πάρα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς να εμποδίζει τους ενεργούς «συναδέλφους» του.
Πριν εγκαταλειφθεί, γίνεται κατά κανόνα και η λεγόμενη παθητικοποίηση: απομακρύνονται ή εκτονώνονται υπολείμματα καυσίμων και πίεσης, αποφορτίζονται μπαταρίες και περιορίζονται οι πηγές ενέργειας, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος μελλοντικής έκρηξης.
Όσοι βρίσκονται χαμηλά έχουν διαφορετική μοίρα
Για πολλούς δορυφόρους χαμηλής γήινης τροχιάς, η καλύτερη λύση είναι η αντίθετη. Κατεβαίνουν.
Η τροχιά τους μειώνεται μέχρι να συναντήσουν τα πυκνότερα στρώματα της ατμόσφαιρας. Με τις τεράστιες ταχύτητες επανεισόδου, η θέρμανση γίνεται ακραία και ένα μεγάλο μέρος ενός μικρού δορυφόρου καταστρέφεται πριν φτάσει στην επιφάνεια.
Για μεγαλύτερα αντικείμενα, όμως, δεν υπάρχει εγγύηση ότι όλα θα εξαϋλωθούν. Πυκνά και ανθεκτικά εξαρτήματα μπορούν να επιβιώσουν. Γι’ αυτό, όταν το μέγεθος και ο κίνδυνος το απαιτούν, σχεδιάζεται ελεγχόμενη επανείσοδος ώστε η πιθανή περιοχή πτώσης να βρίσκεται μακριά από κατοικημένες περιοχές.
Το «νεκροταφείο» στον Ειρηνικό
Υπάρχει μια τεράστια περιοχή του Νότιου Ειρηνικού, εξαιρετικά μακριά από μεγάλους οικισμούς, η οποία χρησιμοποιείται για ελεγχόμενες επανεισόδους μεγάλων διαστημικών κατασκευών.
Έχει γίνει γνωστή ως Spacecraft Cemetery, το «νεκροταφείο των διαστημοπλοίων», και συνδέεται με την περιοχή γύρω από το Point Nemo, το σημείο του ωκεανού που βρίσκεται εξαιρετικά μακριά από στεριά.
Δεν πρόκειται βέβαια για ένα σημείο όπου τα διαστημόπλοια στοιβάζονται άθικτα στον βυθό. Κατά την επανείσοδο διαλύονται και καίγονται και μόνο τμήματα που αντέχουν στις ακραίες θερμοκρασίες μπορεί να φτάσουν στον ωκεανό.
Χαρακτηριστικό προηγούμενο ήταν ο ρωσικός διαστημικός σταθμός Mir. Τον Μάρτιο του 2001 οδηγήθηκε σε ελεγχόμενη επανείσοδο πάνω από τον Νότιο Ειρηνικό, ολοκληρώνοντας 15 χρόνια παρουσίας στο Διάστημα.
Ένας ουρανός γεμάτος «σκουπίδια»
Το πρόβλημα, όμως, δεν περιορίζεται στους ολόκληρους παλιούς δορυφόρους.
Σύμφωνα με στοιχεία της ESA για το 2026, δεκάδες χιλιάδες τεχνητά αντικείμενα βρίσκονται ή έχουν βρεθεί σε γήινη τροχιά και τα δίκτυα επιτήρησης παρακολουθούν δεκάδες χιλιάδες αντικείμενα. Ακόμη μεγαλύτερο είναι το πλήθος των μικρών θραυσμάτων που δεν μπορούν όλα να παρακολουθούνται συνεχώς.
Τα μοντέλα της ESA υπολογίζουν δεκάδες χιλιάδες αντικείμενα μεγαλύτερα των 10 εκατοστών, περίπου 1,5 εκατομμύριο κομμάτια μεγέθους από 1 έως 10 εκατοστά και εκατοντάδες εκατομμύρια μικρότερα θραύσματα.
Ένα κομμάτι λίγων εκατοστών ακούγεται ασήμαντο. Στις τροχιακές ταχύτητες, όμως, μπορεί να προκαλέσει καταστροφική ζημιά σε δορυφόρο ή επανδρωμένο διαστημόπλοιο.
Το εφιαλτικό σενάριο Κέσλερ
Ο μεγάλος φόβος των επιστημόνων ονομάζεται Kessler Syndrome.
Είναι ένα πιθανό φαινόμενο αλυσιδωτών συγκρούσεων: δύο αντικείμενα συγκρούονται, δημιουργούν χιλιάδες θραύσματα, αυτά χτυπούν άλλα αντικείμενα και παράγουν ακόμη περισσότερα συντρίμμια.
Η ESA προειδοποιεί ότι χωρίς συστηματική απομάκρυνση παλαιών αντικειμένων και σωστή διαχείριση στο τέλος της ζωής των δορυφόρων, οι συγκρούσεις μπορούν να δημιουργούν νέες συγκρούσεις. Ορισμένες τροχιές θα μπορούσαν μακροπρόθεσμα να γίνουν εξαιρετικά επικίνδυνες.
Και τι θα γίνει με τον ISS;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο εντυπωσιακό κεφάλαιο.
Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός (ISS) είναι η μεγαλύτερη κατασκευή που δημιούργησε ποτέ ο άνθρωπος στο Διάστημα. Βρίσκεται περίπου 400 χιλιόμετρα πάνω από τη Γη και έχει διαστάσεις συγκρίσιμες με γήπεδο ποδοσφαίρου.
Οι διεθνείς εταίροι σχεδιάζουν τη λειτουργία του έως το τέλος της δεκαετίας και η NASA προετοιμάζει την ελεγχόμενη έξοδό του από την τροχιά μετά το τέλος της επιχειρησιακής του ζωής.
Και ο ISS δεν μπορεί απλώς να αφεθεί να πέσει. Είναι πολύ μεγάλος. Μια ανεξέλεγκτη επανείσοδος θα μπορούσε να σκορπίσει μεγάλα κομμάτια σε μια τεράστια περιοχή της Γης.
Η SpaceX ανέλαβε το τελευταίο ταξίδι
Η NASA επέλεξε τη SpaceX για την ανάπτυξη του U.S. Deorbit Vehicle, ενός ειδικού οχήματος που θα χρησιμοποιηθεί για την τελική ελεγχόμενη έξοδο του ISS από την τροχιά. Η σύμβαση ανάπτυξης έχει δυνητική αξία έως 843 εκατομμύρια δολάρια.
Το σχέδιο βασίζεται σε ειδικά τροποποιημένη τεχνολογία Dragon, με ενισχυμένο τμήμα πρόωσης.
Η διαδικασία δεν θα μοιάζει με μια απλή «βουτιά». Αρχικά θα αξιοποιηθεί η φυσική απώλεια ύψους λόγω της ατμοσφαιρικής αντίστασης. Στη συνέχεια θα γίνουν ελεγχόμενοι ελιγμοί για περαιτέρω μείωση της τροχιάς. Όταν το πλήρωμα θα έχει πλέον εγκαταλείψει οριστικά τον Σταθμό, θα πραγματοποιηθεί ο τελικός μεγάλος ελιγμός επανεισόδου.
Ο στόχος θα είναι μια ακατοίκητη περιοχή του ωκεανού.
Θα καεί ολόκληρος;
Όχι.
Η NASA υπολογίζει ότι κατά την επανείσοδο θα αρχίσουν να αποσπώνται πρώτα οι τεράστιες ηλιακές συστοιχίες και τα θερμαντικά σώματα. Στη συνέχεια θα διαλυθούν τα επιμέρους modules και ο μεταλλικός σκελετός.
Το μεγαλύτερο μέρος αναμένεται να καεί ή να εξαϋλωθεί στην ατμόσφαιρα. Ορισμένα όμως πυκνά ή ιδιαίτερα ανθεκτικά μεταλλικά εξαρτήματα πιθανότατα θα επιβιώσουν και θα καταλήξουν στον ωκεανό.
Έτσι θα κλείσει ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια στην ιστορία της εξερεύνησης του Διαστήματος. Ένας σταθμός που άρχισε να κατασκευάζεται το 1998, φιλοξένησε ανθρώπους συνεχώς επί δεκαετίες και έγινε σύμβολο διεθνούς επιστημονικής συνεργασίας, θα μετατραπεί τελικά και αυτός σε ένα κομμάτι της ιστορίας του ανθρώπου στον βυθό του Ειρηνικού.
Το Διάστημα δεν είναι απέραντη χωματερή
Για δεκαετίες υπήρχε η εντύπωση ότι το Διάστημα είναι τόσο μεγάλο ώστε μπορούμε απλώς να εγκαταλείπουμε εκεί ό,τι δεν χρειαζόμαστε.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτό είναι λάθος.
Οι χρήσιμες τροχιές γύρω από τη Γη είναι ένας περιορισμένος φυσικός πόρος. Η συνεχής ανάπτυξη τεράστιων δορυφορικών αστερισμών μεταβάλλει γρήγορα το τροχιακό περιβάλλον και αυξάνει την ανάγκη για αποτελεσματική διαχείριση της διαστημικής κυκλοφορίας.
Γι’ αυτό η επόμενη μεγάλη πρόκληση της διαστημικής εποχής δεν είναι μόνο πώς θα στέλνουμε περισσότερα πράγματα στο Διάστημα.
Είναι και κάτι πολύ πιο πεζό: πώς θα καθαρίζουμε πίσω μας όταν τελειώσει η αποστολή τους.
Πηγές
ESA – Space Debris / Space Environment
NASA – International Space Station transition plan
NASA Space Place – Spacecraft graveyard
