11 Νοεμβρίου 1942. Η τουρκική Εθνοσυνέλευση ψηφίζει τον νόμο 4305, γνωστό ως Varlık Vergisi, δηλαδή Φόρο Περιουσίας. Η κυβέρνηση παρουσιάζει το μέτρο ως αναγκαία οικονομική παρέμβαση σε μια χώρα που, αν και παραμένει εκτός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αντιμετωπίζει πληθωρισμό, ελλείψεις και κερδοσκοπία.
Πίσω όμως από τη φορολογική αιτιολογία διαμορφώνεται ένας μηχανισμός οικονομικής εξόντωσης των μη μουσουλμανικών μειονοτήτων. Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, Αρμένιοι και Εβραίοι καλούνται να καταβάλουν δυσανάλογα ποσά, συχνά αδύνατον να πληρωθούν.
Ο φόρος που χώριζε τους πολίτες ανάλογα με τη θρησκεία
Οι φορολογούμενοι ταξινομούνται σε διαφορετικές κατηγορίες: μουσουλμάνοι, μη μουσουλμάνοι, ξένοι υπήκοοι και ντονμέδες, δηλαδή απόγονοι εβραϊκών κοινοτήτων που είχαν ασπαστεί το Ισλάμ. Η φορολογική επιβάρυνση δεν καθορίζεται με ισότιμα κριτήρια.
Σύμφωνα με ιστορικές μελέτες, ενδεικτικές εκτιμήσεις της επιβάρυνσης σε σχέση με το ετήσιο εισόδημα αναφέρουν περίπου 5% για μουσουλμάνους, 156% για Έλληνες, 179% για Εβραίους και 232% για Αρμενίους. Οι αριθμοί αυτοί δεν αποτελούσαν ενιαίους νόμιμους φορολογικούς συντελεστές, αλλά αποτυπώνουν την τεράστια ανισότητα στην εφαρμογή του μέτρου.
Κατασχέσεις και ξεπούλημα περιουσιών
Οι φορολογικές απαιτήσεις επιβάλλονται με εξαιρετικά σύντομες προθεσμίες και χωρίς ουσιαστική δυνατότητα αμφισβήτησης. Οικογένειες αναγκάζονται να πουλήσουν καταστήματα, σπίτια, εμπορεύματα και επιχειρήσεις σε εξευτελιστικές τιμές.
Η διαδικασία συμβάλλει στη μεταφορά οικονομικής ισχύος από τις μειονοτικές κοινότητες προς τη μουσουλμανική επιχειρηματική τάξη. Για τον ελληνισμό της Πόλης, που διατηρούσε σημαντική παρουσία στο εμπόριο και στις επαγγελματικές δραστηριότητες, οι συνέπειες είναι ιδιαίτερα βαριές.
Τα τάγματα καταναγκαστικής εργασίας
Όσοι αδυνατούν να πληρώσουν αντιμετωπίζουν ακόμη σκληρότερη μεταχείριση. Πολλοί αποστέλλονται στο Ασκαλέ, στην περιοχή του Ερζερούμ, όπου υποχρεώνονται να εργάζονται σε δύσκολες κλιματικές συνθήκες.
Η ίδια η τουρκική ιστοριογραφία καταγράφει περίπου 1.400 φορολογουμένους που μεταφέρθηκαν στο Ασκαλέ. Η καταναγκαστική εργασία, η απομάκρυνση από τις οικογένειες και η οικονομική καταστροφή αφήνουν βαθιά τραύματα στις κοινότητες.
Οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης
Το Varlık Vergisi δεν αποτελεί μεμονωμένο επεισόδιο. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη ιστορική πορεία πιέσεων εις βάρος των μη μουσουλμανικών πληθυσμών της Τουρκίας. Για τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης ακολουθούν τα Σεπτεμβριανά του 1955 και οι απελάσεις Ελλήνων υπηκόων το 1964, γεγονότα που επιταχύνουν τη συρρίκνωση της ιστορικής ομογένειας.
Η οικονομική αποδυνάμωση του 1942 προηγείται αυτών των γεγονότων και πλήττει τις βάσεις της κοινοτικής ζωής: την εργασία, την ιδιοκτησία και τη δυνατότητα των οικογενειών να παραμείνουν στον τόπο τους.
Η κατάργηση του νόμου
Ο φόρος καταργείται ουσιαστικά στις 15 Μαρτίου 1944, με τον νόμο 4530, ενώ οι κρατούμενοι στα κέντρα εργασίας είχαν αρχίσει να απελευθερώνονται νωρίτερα. Η κατάργηση όμως δεν αναιρεί τις περιουσιακές απώλειες και τις κοινωνικές συνέπειες.
Το ιστορικό δίδαγμα
Το Varlık Vergisi υπενθυμίζει ότι οι διακρίσεις δεν ασκούνται μόνο με τη φυσική βία. Μπορούν να επιβληθούν και με νόμους, φορολογικές αποφάσεις, κατασχέσεις και διοικητικές πρακτικές.
Η ευθύνη για αυτή την πολιτική ανήκει στην τότε τουρκική κρατική εξουσία και όχι συλλογικά σε έναν ολόκληρο λαό. Η ιστορική μνήμη, όμως, απαιτεί να αναγνωρίζονται οι διωγμοί των Ελλήνων, των Αρμενίων και των Εβραίων.
