«Στείλτε τους πίσω», φώναζαν επανειλημμένα δεκάδες ευρωβουλευτές της δεξιάς και της ακροδεξιάς μόλις ανακοινώθηκε το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας στο Στρασβούργο. Πολλοί σηκώθηκαν όρθιοι χειροκροτώντας, ενώ αρκετοί ύψωσαν τη γροθιά τους στον αέρα. Από την απέναντι πλευρά της αίθουσας η απάντηση ήρθε σχεδόν αμέσως. «Ντροπή σας», φώναζαν ευρωβουλευτές της αριστεράς και της κεντροαριστεράς, με τα δύο συνθήματα να αντηχούν ταυτόχρονα στην ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
Η σκηνή της Τετάρτης που μας πέρασε αποτύπωνε τις νέες πολιτικές ισορροπίες που διαμορφώνονται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο γύρω από το μεταναστευτικό. Οι αυστηρότεροι κανόνες επιστροφής παράτυπων μεταναστών που έχει υιοθετήσει μέχρι σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση εγκρίθηκαν χάρη σε μια ευρεία συμμαχία του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος, των Συντηρητικών και Μεταρρυθμιστών, μεγάλου μέρους της ακροδεξιάς αλλά και ευρωβουλευτών από άλλες πολιτικές ομάδες, συγκεντρώνοντας 418 ψήφους υπέρ, 218 κατά και 30 αποχές.
Ακόμη πιο ενδεικτικό της μετατόπισης που συντελείται γύρω από το μεταναστευτικό είναι ότι ένας από τους βασικούς υποστηρικτές του κειμένου δεν προερχόταν από την ακροδεξιά αλλά από το πολιτικό κέντρο. Ο Ολλανδός εισηγητής του φακέλου Malik Azmani, μέλος της πολιτικής ομάδας Renew Europe, στην οποία ανήκουν μεταξύ άλλων και οι ευρωβουλευτές του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν, υποστήριξε ότι «οι πολίτες δικαίως περιμένουν ότι όσοι δεν έχουν δικαίωμα παραμονής θα επιστρέφουν στις χώρες καταγωγής τους» και έκανε λόγο για το τέλος «σχεδόν 20 χρόνων αδράνειας».
Η νέα νομοθεσία προβλέπει ότι οι μετανάστες εις βάρος των οποίων έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής θα υποχρεούνται να συνεργάζονται με τις αρχές για την ταυτοποίηση και την απομάκρυνσή τους. Σε περίπτωση που αρνούνται να συνεργαστούν, θεωρούνται ύποπτοι διαφυγής ή κρίνονται απειλή για την ασφάλεια, θα μπορεί να επιβάλλεται κράτηση έως και 24 μηνών, με δυνατότητα παράτασης άλλων έξι μηνών.
Παράλληλα, τα κράτη μέλη θα μπορούν να επιβάλλουν περιοριστικά μέτρα ακόμη και χωρίς κράτηση, όπως υποχρεωτική εμφάνιση στις αρχές, υποχρεωτική διαμονή σε συγκεκριμένο τόπο, χρηματική εγγύηση ή ακόμη και ηλεκτρονική επιτήρηση μέσω «βραχιολιού».
Η νομοθεσία προβλέπει επίσης αυστηρότερη αντιμετώπιση των δευτερογενών μετακινήσεων εντός της ΕΕ. Εάν μετανάστης εις βάρος του οποίου έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής μετακινηθεί σε άλλο κράτος μέλος, οι αρχές της νέας χώρας θα μπορούν να επιβάλουν νέα περίοδο κράτησης στο πλαίσιο της διαδικασίας απομάκρυνσής του.
Η πιο σημαντική απόφαση αφορά τη δημιουργία «κέντρων επιστροφής» εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου θα μπορούν να μεταφέρονται μετανάστες βάσει συμφωνιών με τρίτες χώρες.
Οι υποστηρικτές της νομοθεσίας υποστηρίζουν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτά επιτέλους αποτελεσματικά εργαλεία για την εφαρμογή των αποφάσεων επιστροφής, οι οποίες σήμερα σε μεγάλο βαθμό παραμένουν ανεκτέλεστες.
Από την άλλη πλευρά, ευρωβουλευτές της αριστεράς, των Πρασίνων και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατηγορούν την Ένωση ότι νομιμοποιεί πρακτικές που οδηγούν σε παρατεταμένες κρατήσεις και στη μεταφορά ανθρώπων εκτός ευρωπαϊκού εδάφους με πολλούς να κάνουν λόγο για μια «σκοτεινή σελίδα» για την Ευρώπη και υποστηρίζοντας ότι οι νέοι κανόνες εισάγουν στο ευρωπαϊκό δίκαιο πρακτικές «τύπου ICE» κατά το πρότυπο της αμερικανικής υπηρεσίας μετανάστευσης επί Τραμπ όπως έφοδοι σε κατοικίες, παρατεταμένη κράτηση και υπεράκτια επεξεργασία αιτημάτων.
Η αντιπαράθεση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς το μεταναστευτικό επανέρχεται στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης σε ολόκληρη την Ευρώπη. Τα επόμενα δύο χρόνια αρκετά κράτη μέλη οδηγούνται σε εκλογικές αναμετρήσεις, ενώ σε πολλές χώρες τα κόμματα της δεξιάς και της ακροδεξιάς καταγράφουν αυξημένα ποσοστά.
Στις Βρυξέλλες είναι γνωστό ότι οι όποιες πολιτικές μεταβολές σε εθνικό επίπεδο επηρεάζουν αναπόφευκτα και τις ισορροπίες στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Η εμπειρία των τελευταίων ετών έδειξε ότι ακόμη και ένας ηγέτης, όπως ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτωρ Ορμπάν μπορεί να καθυστερήσει ή να μπλοκάρει σημαντικές ευρωπαϊκές αποφάσεις. Το ερώτημα που τίθεται πλέον είναι πώς θα λειτουργήσει η Ένωση εάν μετά τις επόμενες εκλογές αυξηθεί ο αριθμός κυβερνήσεων με παρόμοιες θέσεις γύρω από το τραπέζι των «27».
Η νέα νομοθεσία έρχεται λίγες ημέρες μετά την έναρξη πλήρους εφαρμογής του Συμφώνου Μετανάστευσης και Ασύλου της ΕΕ, το οποίο αναδιοργανώνει το ευρωπαϊκό σύστημα ασύλου και διαχείρισης των συνόρων. Σύμφωνα με τον εισηγητή του φακέλου, οι επιστροφές αποτελούν το «τελευταίο κομμάτι του παζλ» που έλειπε από το νέο ευρωπαϊκό μεταναστευτικό σύστημα. Μετά την τυπική έγκριση από το Συμβούλιο και τη δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ, οι διατάξεις που αφορούν τα «κέντρα επιστροφής» θα τεθούν άμεσα σε ισχύ, ενώ οι υπόλοιπες προβλέψεις του κανονισμού θα εφαρμοστούν δώδεκα μήνες αργότερα.
