Στη δεκαετία του 1920 οι Ηνωμένες Πολιτείες γνώριζαν μεγάλη βιομηχανική ανάπτυξη. Αυτοκίνητα, ραδιόφωνα και νέα καταναλωτικά αγαθά ενίσχυαν την αισιοδοξία. Η Wall Street όμως είχε μετατραπεί σε πεδίο ανεξέλεγκτης κερδοσκοπίας. Επενδυτές αγόραζαν μετοχές ακόμη και με δανεικά, καταβάλλοντας συχνά μόλις το 10% της αξίας τους. Όταν οι τιμές άρχισαν να υποχωρούν, οι δανειστές ζητούσαν πρόσθετες εγγυήσεις ή άμεση εξόφληση, προκαλώντας νέες αναγκαστικές πωλήσεις.
Οι τρεις μαύρες ημέρες
Η κρίση δεν ξέσπασε ξαφνικά στις 29 Οκτωβρίου. Την Πέμπτη 24 Οκτωβρίου, τη «Μαύρη Πέμπτη», η αγορά συγκλονίστηκε από μαζικές πωλήσεις. Μεγάλοι τραπεζίτες επιχείρησαν προσωρινά να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη. Τη Δευτέρα 28 Οκτωβρίου, τη «Μαύρη Δευτέρα», ο δείκτης Dow Jones έχασε σχεδόν 13%. Την επομένη, τη «Μαύρη Τρίτη», κατέρρευσε κατά περίπου 12% επιπλέον.
16 εκατομμύρια μετοχές σε μία ημέρα
Στις 29 Οκτωβρίου 1929 άλλαξαν χέρια 16.410.030 μετοχές, πρωτοφανής αριθμός για την εποχή. Τα μηχανήματα μετάδοσης χρηματιστηριακών τιμών αδυνατούσαν να ακολουθήσουν τις συναλλαγές. Έξω από το χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης συγκεντρώθηκαν πλήθη που αναζητούσαν ειδήσεις για τις αποταμιεύσεις τους. Χιλιάδες επενδυτές είδαν τις περιουσίες τους να εξανεμίζονται. Η καταστροφή δεν ήταν απλώς λογιστική: πολλοί εξακολουθούσαν να χρωστούν τα δάνεια με τα οποία είχαν αγοράσει μετοχές.
Από το κραχ στη μεγάλη ύφεση
Το χρηματιστηριακό κραχ δεν υπήρξε η μοναδική αιτία της Μεγάλης Ύφεσης. Η ήδη εύθραυστη οικονομία, οι τραπεζικές κρίσεις, η συρρίκνωση της πίστωσης και σοβαρά σφάλματα οικονομικής πολιτικής μετέτρεψαν την πτώση σε μακροχρόνια τραγωδία. Έως το 1933 η ανεργία στις ΗΠΑ έφθασε περίπου το 25%, ενώ χιλιάδες τράπεζες ανέστειλαν τη λειτουργία τους. Οικογένειες έχασαν σπίτια, επιχειρήσεις έκλεισαν και ουρές ανέργων σχηματίζονταν στα συσσίτια. Η κρίση εξαπλώθηκε διεθνώς, πλήττοντας το εμπόριο και την παραγωγή.
Η αργή ανάκαμψη και το νέο κράτος
Ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ, που ανέλαβε την προεδρία το 1933, προώθησε το New Deal, με τραπεζικές μεταρρυθμίσεις, δημόσια έργα και προγράμματα ανακούφισης. Η ανάκαμψη υπήρξε άνιση και η οριστική έξοδος από την ύφεση συνδέθηκε με την κινητοποίηση της οικονομίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ενδεικτικό του μεγέθους της καταστροφής είναι ότι ο Dow Jones, από το υψηλό του Σεπτεμβρίου 1929, έχασε περίπου 89% έως τον Ιούλιο του 1932 και δεν επέστρεψε στο προηγούμενο επίπεδο πριν από τον Νοέμβριο του 1954.
Το μάθημα που δεν πρέπει να ξεχαστεί
Η «Μαύρη Τρίτη» παραμένει προειδοποίηση για το τι μπορεί να συμβεί όταν ο υπερβολικός δανεισμός, η μαζική κερδοσκοπία και η ψευδαίσθηση ότι οι τιμές θα ανεβαίνουν για πάντα συναντούν μια εύθραυστη οικονομία. Οι χρηματιστηριακές απώλειες μπορούν να μετατραπούν σε κοινωνική κρίση όταν πλήττουν τις τράπεζες, την εργασία και την εμπιστοσύνη. Στις 29 Οκτωβρίου 1929 ο κόσμος δεν είδε μόνο μια πτώση μετοχών: είδε το τέλος μιας ολόκληρης εποχής.
Πηγές τεκμηρίωσης: Federal Reserve History, «Stock Market Crash of 1929» και «The Great Depression»· HISTORY, «Stock Market Crash of 1929»· OpenStax, U.S. History, κεφ. 25.1.
