Μια δικαστική μάχη που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια μιας συνηθισμένης αντιπαράθεσης ανάμεσα σε μια εταιρεία και τις αμερικανικές αρχές άρχισε στην Καλιφόρνια. Στο εδώλιο βρίσκεται ουσιαστικά το ίδιο το μοντέλο λειτουργίας των social media και ειδικότερα ο τρόπος με τον οποίο Facebook και Instagram προσελκύουν και κρατούν στις πλατφόρμες παιδιά και εφήβους.
Η Meta αρνείται ότι δημιούργησε σκόπιμα «εθιστικά» προϊόντα. Απέναντί της, όμως, βρίσκεται μια δικομματική συμμαχία 29 πολιτειών των ΗΠΑ, με την Καλιφόρνια, το Κολοράντο, το Κεντάκι και το Νιου Τζέρσεϊ στην πρώτη γραμμή.
Το διακύβευμα είναι τεράστιο: όχι μόνο δισεκατομμύρια δολάρια, αλλά πιθανές υποχρεωτικές αλλαγές σε χαρακτηριστικά που αποτελούν σήμερα την καρδιά του Instagram και του Facebook.
«Να τους παγιδεύουν και να τους κρατούν όσο περισσότερο γίνεται»
Η αναπληρώτρια γενική εισαγγελέας της Καλιφόρνια Μέγκαν Ο’Νιλ περιέγραψε ένα ιδιαίτερα επιβαρυντικό, κατά την κατηγορούσα αρχή, επιχειρηματικό μοντέλο.
Υποστήριξε ότι στόχος ήταν να «παγιδεύονται» οι χρήστες, να παραμένουν στις εφαρμογές όσο περισσότερο γίνεται, να συλλέγονται τα δεδομένα τους και στη συνέχεια να αποκρύπτεται από το κοινό η πραγματική εικόνα των κινδύνων.
Και, σύμφωνα με τις πολιτείες, αυτό το μοντέλο λειτούργησε εξαιρετικά αποτελεσματικά στους ανηλίκους.
Οι κατήγοροι συνδέουν ορισμένα χαρακτηριστικά των πλατφορμών με προβλήματα όπως άγχος και κατάθλιψη και υποστηρίζουν ότι η Meta γνώριζε περισσότερα από όσα παραδεχόταν δημόσια για τους κινδύνους που αντιμετώπιζαν οι νεότεροι χρήστες.
«Το Instagram ήταν σαν ναρκωτικό»
Ιδιαίτερο βάρος αναμένεται να δοθεί στα εσωτερικά έγγραφα και στις επικοινωνίες εργαζομένων της εταιρείας.
Οι πολιτείες υποστηρίζουν ότι η Meta μελετούσε ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλος των παιδιών και την αντίδρασή τους στα διαδικτυακά ερεθίσματα, με στόχο την αύξηση του χρόνου παραμονής τους στις εφαρμογές.
Σύμφωνα με όσα παρουσιάζονται από την κατηγορούσα πλευρά, εργαζόμενοι φέρονται σε εσωτερικές συνομιλίες να παρομοίαζαν το Instagram με «ναρκωτικό», ενώ υπήρχαν αναφορές στην ανάγκη αύξησης του χρόνου που αφιερώνουν οι έφηβοι στις πλατφόρμες.
Η Meta απορρίπτει την ερμηνεία αυτή, υποστηρίζοντας ότι τέτοιες εκφράσεις αποτελούσαν ανεπίσημη γλώσσα εργαζομένων και όχι απόδειξη εταιρικής πολιτικής.
Ο πρώην μηχανικός που καταθέτει εναντίον της Meta
Πρώτος μάρτυρας των πολιτειών ήταν ο πρώην μηχανικός ασφαλείας της εταιρείας Arturo Bejar, ο οποίος εδώ και χρόνια υποστηρίζει ότι η Meta γνώριζε τις αδυναμίες των συστημάτων προστασίας των ανηλίκων.
Ο Bejar κατέθεσε ότι υπήρχε ουσιαστικά μια λογική «μη ρωτάτε, μη λέτε» απέναντι στην παρουσία παιδιών κάτω των 13 ετών στις πλατφόρμες.
Έφερε μάλιστα ξανά στο προσκήνιο το περίφημο εταιρικό σύνθημα «move fast and break things», υποστηρίζοντας ότι νέα προϊόντα, όπως τα Reels, μπορούσαν να αναπτύσσονται χωρίς η προστασία των παιδιών να βρίσκεται εξαρχής στον πυρήνα του σχεδιασμού τους.
Στη διάρκεια της δίκης αναμένεται να καταθέσουν δύο από τα ισχυρότερα πρόσωπα της εταιρείας: ο Μαρκ Ζούκερμπεργκ και ο επικεφαλής του Instagram Άνταμ Μόσερι.
Η Meta απαντά: Δεν αποδεικνύεται ότι τα social media προκαλούν τη βλάβη
Η υπεράσπιση επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση από τις δραματικές προσωπικές ιστορίες στα επιστημονικά δεδομένα.
Ο δικηγόρος της Meta Πολ Σμιτ αναγνώρισε ότι υπάρχουν χρήστες που αντιμετωπίζουν προβλήματα, υποστήριξε όμως ότι η επιστημονική βιβλιογραφία δεν τεκμηριώνει μια απλή και σαφή σχέση αιτίας και αποτελέσματος ανάμεσα στη χρήση των social media και στην επιδείνωση της ψυχικής ευεξίας των εφήβων.
Η εταιρεία επιμένει επίσης ότι έχει προχωρήσει σε σειρά εργαλείων και περιορισμών για την προστασία των νεότερων χρηστών και απορρίπτει κατηγορηματικά ότι επιδιώκει τον εθισμό τους.
Στο στόχαστρο likes και ατελείωτο scrolling
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο σημείο ολόκληρης της υπόθεσης.
Οι πολιτείες δεν ζητούν μόνο οικονομικές κυρώσεις. Ζητούν αλλαγές στον ίδιο τον σχεδιασμό των εφαρμογών.
Μεταξύ των μέτρων που έχουν τεθεί στο τραπέζι είναι η κατάργηση των likes και της ατελείωτης κύλισης για νεότερους χρήστες, χρονικά όρια χρήσης και πολύ αποτελεσματικότεροι μηχανισμοί που θα εμποδίζουν παιδιά κάτω των 13 ετών να δημιουργούν λογαριασμούς.
Εάν το δικαστήριο υιοθετήσει τέτοιες απαιτήσεις, η απόφαση θα μπορούσε να δημιουργήσει προηγούμενο πολύ πέρα από τη Meta.
Από τα 200 δισ. μέχρι το αστρονομικό 1,4 τρισ. δολάρια
Το οικονομικό διακύβευμα είναι επίσης πρωτοφανές.
Η Meta έχει υποστηρίξει ότι, με τον τρόπο που θα μπορούσαν να υπολογιστούν οι παραβάσεις και οι κυρώσεις, η θεωρητική έκθεσή της θα μπορούσε να φθάσει ακόμη και τα 1,4 τρισ. δολάρια. Οι πολιτείες εμφανίζονται να τοποθετούν την πιθανή οικονομική απαίτηση πολύ χαμηλότερα, αλλά και πάλι σε ένα δυσθεώρητο επίπεδο περίπου 200 δισ. δολαρίων.
Η δίκη αναμένεται να διαρκέσει περίπου έξι εβδομάδες. Οι ένορκοι θα εκδώσουν συμβουλευτική ετυμηγορία, ενώ την τελική απόφαση για την ευθύνη της εταιρείας θα λάβει η ομοσπονδιακή δικαστής Yvonne Gonzalez Rogers.
Οι γονείς έξω από το δικαστήριο
Πίσω όμως από τα δισεκατομμύρια, τους αλγόριθμους και τις νομικές διατυπώσεις υπάρχουν οικογένειες.
Έξω από το δικαστήριο συγκεντρώθηκαν γονείς και επικριτές της Meta μεταφέροντας προσωπικές ιστορίες παιδιών που, όπως υποστηρίζουν, βρέθηκαν αντιμέτωπα με τις σκοτεινότερες πλευρές των κοινωνικών δικτύων.
Ανάμεσά τους η Mary Rodee, μητέρα του Riley Basford, ο οποίος πέθανε το 2021 σε ηλικία 15 ετών. Η ίδια συνδέει τον θάνατο του παιδιού της με διαδικτυακή κακοποίηση από θηρευτή μέσω Facebook και κατηγορεί ένα σύστημα που, όπως λέει, προστατεύει περισσότερο τις εταιρείες παρά τα παιδιά.
Η Frances Haugen είχε ανοίξει τον ασκό του Αιόλου
Η σημερινή δικαστική αναμέτρηση έχει βαθύτερες ρίζες.
Το 2021 η πρώην εργαζόμενη και πληροφοριοδότρια Frances Haugen είχε καταθέσει ενώπιον της αμερικανικής Γερουσίας, υποστηρίζοντας ότι η Meta γνώριζε από τις δικές της έρευνες πως προϊόντα της μπορούσαν να προκαλέσουν προβλήματα σε παιδιά και εφήβους, ενώ είχε τη δυνατότητα να περιορίσει ορισμένους κινδύνους.
Η υπόθεση εκείνη άνοιξε μια συζήτηση που πλέον έχει μεταφερθεί από το Κογκρέσο στις δικαστικές αίθουσες.
Και η Meta δεν είναι μόνη. Snap, ByteDance και Alphabet έχουν επίσης βρεθεί αντιμέτωπες με δικαστικές προσφυγές γύρω από τις επιπτώσεις των κοινωνικών δικτύων στους ανηλίκους.
Μια απόφαση που μπορεί να αλλάξει ολόκληρο το μοντέλο των social media
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο αν η Meta θα πληρώσει ένα τεράστιο πρόστιμο.
Είναι εάν ένα δικαστήριο θα αποφανθεί ότι ορισμένοι από τους μηχανισμούς που έκαναν τα social media τόσο επιτυχημένα —η συνεχής ροή περιεχομένου, οι ειδοποιήσεις, τα likes, τα Reels και η ατελείωτη κύλιση— μπορούν, όταν απευθύνονται σε παιδιά, να μετατρέπονται από εργαλεία επικοινωνίας σε μηχανισμούς καταναγκαστικής παραμονής.
Εάν συμβεί αυτό, δεν θα αλλάξουν απλώς δύο εφαρμογές.
Θα τεθεί για πρώτη φορά τόσο καθαρά το ερώτημα ποιος έχει τελικά την ευθύνη απέναντι σε ένα παιδί που κρατά ένα κινητό στο χέρι: οι γονείς, ο ίδιος ο χρήστης ή εκείνος που σχεδίασε έναν αλγόριθμο ώστε να είναι εξαιρετικά δύσκολο να αφήσεις το κινητό κάτω;
