Απέναντι στον κίνδυνο νέας έκρηξης στις τιμές τροφίμων και νέας πίεσης στον αγροτικό τομέα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε σήμερα έκτακτο σχέδιο δράσης για τα λιπάσματα, επιχειρώντας να περιορίσει τις επιπτώσεις της κρίσης στη Μέση Ανατολή στην επισιτιστική ασφάλεια της Ευρώπης. Οι Βρυξέλλες φοβούνται ότι η εκτίναξη του κόστους λιπασμάτων μπορεί να περάσει από το χωράφι στα ράφια των σούπερ μάρκετ, πυροδοτώντας νέο κύμα ακρίβειας και νέα κρίση στον ευρωπαϊκό αγροτικό τομέα.
Το σχέδιο προβλέπει οικονομική στήριξη μέσω της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), νέα εργαλεία ρευστότητας, ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής και πιθανές παρεμβάσεις έκτακτης ανάγκης σε περίπτωση σοβαρών διαταραχών στον εφοδιασμό.
Παρά το ευρωπαϊκό πλαίσιο, μεγάλο μέρος της πραγματικής οικονομικής βοήθειας αναμένεται να περάσει από τα κράτη-μέλη μέσω κρατικών ενισχύσεων και εθνικών παρεμβάσεων κάτι που ενδέχεται να οδηγήσει σε διαφορετικές δυνατότητες στήριξης ανά χώρα.
Πιθανός ο περιορισμός των καλλιεργούμενων εκτάσεων
Η Κομισιόν προειδοποιεί επίσης ότι η παρατεταμένη αβεβαιότητα στις τιμές λιπασμάτων μπορεί να οδηγήσει ορισμένους αγρότες είτε σε στροφή προς καλλιέργειες με χαμηλότερες ανάγκες λίπανσης είτε ακόμη και σε περιορισμό των καλλιεργούμενων εκτάσεων.
«Η επισιτιστική ασφάλεια ξεκινά από την ασφάλεια των λιπασμάτων. Η Ευρώπη πρέπει να παράγει περισσότερα και να εξαρτάται λιγότερο από άλλους για τα θρεπτικά στοιχεία που στηρίζουν τη γεωργία μας», δήλωσε ο Επίτροπος Γεωργίας και Τροφίμων Κριστόφ Χάνσεν.
Γιατί τώρα και γιατί επείγει – Όταν ανεβαίνουν οι τιμές των τροφίμων δύσκολα πέφτουν
Το πρόβλημα, σύμφωνα με Ευρωπαίους αξιωματούχους, δεν αφορά τη φετινή σοδειά αλλά την επόμενη χρονιά και τη σοδειά του 2027. Οι τιμές των αζωτούχων λιπασμάτων τον Απρίλιο του 2026 ήταν περίπου 71% υψηλότερες σε σχέση με τον μέσο όρο του 2024, κυρίως λόγω της κρίσης στη Μέση Ανατολή και των επιπτώσεων στις ενεργειακές αγορές.
Το φυσικό αέριο αντιπροσωπεύει έως και το 70%-80% του κόστους παραγωγής αζωτούχων λιπασμάτων στην Ευρώπη, ενώ περίπου το 30% της ευρωπαϊκής ζήτησης αζώτου, το 70% των φωσφορικών λιπασμάτων και το 40% της ποτάσας καλύπτονται από εισαγωγές.
Οι αγρότες, ιδιαίτερα οι παραγωγοί δημητριακών, για τους οποίους τα λιπάσματα αντιστοιχούν περίπου στο 16% του κόστους παραγωγή, καλούνται μέχρι το τέλος του καλοκαιριού να αποφασίσουν τι θα σπείρουν και πόσο θα λιπάνουν.
Σύμφωνα με την Επιτροπή, αρκετοί παραγωγοί έχουν ήδη καθυστερήσει τις αγορές λιπασμάτων λόγω του αυξημένου κόστους, προκαλώντας ανησυχία για αλλαγές στις καλλιέργειες και μειωμένες αποδόσεις το 2027.
Η δεύτερη φάση του προβλήματος έχει να κάνει με την μετάδοση των αυξημένων τιμών εισροών στις τιμές τροφίμων για τον καταναλωτή η οποία εκτιμάται ότι έχει χρονική υστέρηση 6 έως 12 μηνών. Η εμπειρία του 2022 ανέφερε υψηλόβαθμος αξιωματούχος έδειξε ότι μόλις ανέβουν, οι τιμές τροφίμων δύσκολα κατεβαίνουν ξανά ακόμη και όταν αποκλιμακώθηκαν τότε οι τιμές ενέργειας και λιπασμάτων, οι τιμές στα ράφια παρέμειναν επίμονα υψηλές.
Τι προτείνει η Κομισιόν
Το σχέδιο της Επιτροπής κινείται σε δύο επίπεδα: άμεση στήριξη για να αποτραπεί νέο σοκ στις τιμές τροφίμων και πιο μακροπρόθεσμες παρεμβάσεις για τη μείωση της εξάρτησης της Ευρώπης από εισαγόμενα λιπάσματα και ορυκτά καύσιμα.
Βραχυπρόθεσμα, η Κομισιόν υπόσχεται νέο πακέτο οικονομικής στήριξης μέσω της ΚΑΠ, νέο μηχανισμό ρευστότητας για τους αγρότες και μεγαλύτερη ευελιξία στα εθνικά στρατηγικά σχέδια.
Παράλληλα, εξετάζεται ακόμη και η ενεργοποίηση του μηχανισμού έκτακτης ανάγκης της ενιαίας αγοράς IMERA, σε περίπτωση σοβαρών διαταραχών στον εφοδιασμό λιπασμάτων ή πρώτων υλών.
Το σχέδιο περιλαμβάνει επίσης στήριξη της παραγωγής βιοαερίου και βιομεθανίου, προώθηση βιολογικών και χαμηλών εκπομπών λιπασμάτων και δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων ασφαλείας ή ακόμη και κοινών προμηθειών σε επίπεδο ΕΕ.
Η Επιτροπή προωθεί επίσης αλλαγές στους ισχύοντες κανόνες ώστε να διευκολυνθεί η χρήση οργανικών λιπασμάτων, κοπριάς και αποσυντιθέμενης οργανικής ύλης από μονάδες βιοαερίου, στο πλαίσιο της προσπάθειας μείωσης της εξάρτησης από τα χημικά λιπάσματα και το φυσικό αέριο.
Παράλληλα, προωθείται η δημιουργία μιας νέας «Συμμαχίας Αξιακής Αλυσίδας Λιπασμάτων» με τη συμμετοχή βιομηχανίας, αγροτών και κρατών-μελών.
Σε πιο μακροπρόθεσμο ορίζοντα εξετάζεται ακόμη και η δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων ασφαλείας ή κοινών προμηθειών λιπασμάτων σε επίπεδο ΕΕ.
Τι ΔΕΝ έκανε η Κομισιόν
Το πραγματικό πολιτικό ενδιαφέρον του σχεδίου βρίσκεται ίσως σε όσα δεν αποφάσισε να κάνει η Επιτροπή.
Το πρώτο «γρήγορο εργαλείο» που απορρίφθηκε ήταν η αναστολή των δασμών στις εισαγωγές λιπασμάτων από Ρωσία και Λευκορωσία. Πολιτικά, κάτι τέτοιο θεωρήθηκε αδύνατο, καθώς θα σήμαινε πρόσθετα έσοδα για τη Μόσχα εν μέσω του πολέμου στην Ουκρανία.
Το δεύτερο ήταν η αναστολή του μηχανισμού συνοριακού φόρου άνθρακα CBAM για τα λιπάσματα. Σύμφωνα με ευρωπαϊκές πηγές, το ενδεχόμενο εξετάστηκε, όμως τελικά απορρίφθηκε λόγω αντιδράσεων υπηρεσιών της Επιτροπής που θεωρούσαν ότι κάτι τέτοιο θα υπονόμευε την ευρωπαϊκή κλιματική πολιτική.
Αντίθετα, η Κομισιόν επιμένει ότι τόσο το Σύστημα Εμπορίας Εκπομπών (ETS) όσο και ο CBAM παραμένουν «στον πυρήνα» της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την ανταγωνιστικότητα και την αποανθρακοποίηση της βιομηχανίας.
«Η συνεχιζόμενη κρίση στα ορυκτά καύσιμα δείχνει ότι η κλιματική ηγεσία και η οικονομική ανθεκτικότητα είναι αλληλένδετες», δήλωσε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Το «κενό» στο κέντρο του σχεδίου
Παρά τις μεγάλες εξαγγελίες, υπάρχει ένα κρίσιμο ερώτημα που παραμένει αναπάντητο: το ύψος της χρηματοδότησης.
Η Επιτροπή μίλησε για «σημαντικό» πακέτο στήριξης, χωρίς όμως να ανακοινώσει συγκεκριμένο ποσό. Ο τελικός αριθμός αναμένεται να παρουσιαστεί τον Ιούνιο στο πλαίσιο της διαδικασίας προϋπολογισμού.
Από την ετήσια αγροτική εφεδρεία των 450 εκατ. ευρώ εκτιμάται ότι απομένουν περίπου 200 εκατ., μετά τις παρεμβάσεις για ακραία καιρικά φαινόμενα, ζωικές ασθένειες και άλλες κρίσεις που αντιμετώπισε ήδη ο αγροτικός τομέας φέτος.
Ταυτόχρονα, πολλές από τις αλλαγές στην ΚΑΠ θα χρειαστούν έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, την ώρα που το χρονικό περιθώριο για τις αποφάσεις σποράς των αγροτών στενεύει ολοένα περισσότερο.
Και όσο οι αγρότες περιμένουν, το ενδεχόμενο το αυξημένο κόστος να περάσει τελικά στα ράφια των σούπερ μάρκετ παραμένει ο μεγάλος φόβος όλων μας.
