Η 16η Σεπτεμβρίου 1909 αποτελεί έναν από τους σημαντικούς σταθμούς στην ιστορία του ελληνικού αγροτικού κινήματος. Στην Καρδίτσα οργανώνεται ένα από τα πρώτα μεγάλα και δυναμικά παλλαϊκά αγροτικά συλλαλητήρια, με χιλιάδες ανθρώπους του θεσσαλικού κάμπου να απαιτούν εκείνο που θεωρούσαν αυτονόητο: τη γη που καλλιεργούσαν να την αποκτήσουν οι ίδιοι.
Ήταν η εποχή των τσιφλικιών και των κολίγων. Η Θεσσαλία είχε ενσωματωθεί στο ελληνικό κράτος από το 1881, αλλά μεγάλο μέρος της γης παρέμενε συγκεντρωμένο στα χέρια μεγάλων γαιοκτημόνων. Οι κολίγοι καλλιεργούσαν τα κτήματα υπό εξαιρετικά δυσμενείς όρους και το αγροτικό ζήτημα είχε μετατραπεί σε κοινωνική βόμβα.
Η Καρδίτσα γίνεται η καρδιά του αγροτικού αγώνα
Η Καρδίτσα εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της αγροτικής κινητοποίησης. Πρωταγωνιστικό ρόλο είχε ο Δημήτριος Μπούσδρας, πρόεδρος του Γεωργικού Πεδινού Συλλόγου και αργότερα της Πανθεσσαλικής.
Στο μεγάλο συλλαλητήριο του Σεπτεμβρίου του 1909, ο Μπούσδρας απευθύνθηκε στους συγκεντρωμένους αγρότες με ένα ερώτημα που έμεινε στην ιστορία:
«Θέλετε ιδίαν γην ή δεν θέλετε;»
Και το πλήθος απάντησε:
«Θέλουμε, θέλουμε. Ζήτω η ιδιοκτησία, ζήτω η ελευθερία!»
Το βασικό αίτημα ήταν πλέον σαφές: απαλλοτρίωση των μεγάλων τσιφλικιών και διανομή της γης στους ανθρώπους που την καλλιεργούσαν.
Μαρίνος Αντύπας: ο άνθρωπος που δεν πρόλαβε το Κιλελέρ
Και εδώ πράγματι θυμάσαι σωστά τον Μαρίνο Αντύπα, με μία σημαντική διευκρίνιση: ο Αντύπας δεν σκοτώθηκε στο Κιλελέρ.
Είχε δολοφονηθεί τρία χρόνια νωρίτερα, τον Μάρτιο του 1907, στον Πυργετό της Θεσσαλίας. Ο Αντύπας, πολιτικός αγωνιστής με έντονες σοσιαλιστικές ιδέες, είχε εγκατασταθεί στη Θεσσαλία και περιόδευε στα χωριά, καλώντας τους κολίγους να διεκδικήσουν καλύτερες συνθήκες ζωής και, κυρίως, τη γη που καλλιεργούσαν. Η δολοφονία του τον μετέτρεψε σε σύμβολο και μάρτυρα του αγροτικού κινήματος.
Το όνομά του συνδέθηκε τόσο στενά με το Κιλελέρ ώστε συχνά δημιουργείται η εντύπωση ότι ήταν ένα από τα θύματα της εξέγερσης. Στην πραγματικότητα, η θυσία του προηγήθηκε και συνέβαλε στην πολιτική και κοινωνική αφύπνιση που οδήγησε στον ξεσηκωμό.
Από το συλλαλητήριο της Καρδίτσας στην έκρηξη του 1910
Μετά τον Σεπτέμβριο του 1909 οι κινητοποιήσεις δεν σταμάτησαν. Αντίθετα, κλιμακώθηκαν.
Στην Καρδίτσα ακολούθησαν νέες μεγάλες συγκεντρώσεις τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο του 1910, ενώ αγροτικά συλλαλητήρια οργανώνονταν σε Τρίκαλα, Λάρισα, Βόλο, Βελεστίνο και Φάρσαλα.
Η σύγκρουση γινόταν πλέον αναπόφευκτη.
Στα τέλη Φεβρουαρίου του 1910 σημειώθηκαν σοβαρά επεισόδια στην Καρδίτσα. Από την καταστολή των αγροτών έχασε τη ζωή του ο Χρήστος Σάλτας, ενώ υπήρξαν και τραυματίες.
Ήταν η προειδοποίηση για όσα θα ακολουθούσαν.
6 Μαρτίου 1910: Το αίμα στο Κιλελέρ
Οι αγρότες είχαν οργανώσει για τις 6 Μαρτίου 1910 πανθεσσαλικό συλλαλητήριο στη Λάρισα, ζητώντας να προχωρήσει η απαλλοτρίωση των τσιφλικιών.
Στον σιδηροδρομικό σταθμό του Κιλελέρ είχαν συγκεντρωθεί περίπου 200 αγρότες για να μεταβούν στη Λάρισα. Η άρνηση να επιβιβαστούν στο τρένο προκάλεσε ένταση. Ακολούθησαν συγκρούσεις με τις δυνάμεις ασφαλείας και πυροβολισμοί. Τα επεισόδια επεκτάθηκαν σε άλλα σημεία και στη Λάρισα.
Για τον ακριβή αριθμό των νεκρών υπάρχουν διαφορετικές ιστορικές καταγραφές. Η ιστορική αναδρομή του Δήμου Κιλελέρ καταγράφει νεκρούς τόσο στην περιοχή του Κιλελέρ όσο και στις συγκρούσεις που ακολούθησαν στη Λάρισα, ενώ άλλη ιστορική πηγή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας αναφέρει συνολικά επτά νεκρούς και 14 τραυματίες στα γεγονότα της ημέρας.
Το βέβαιο είναι ότι το Κιλελέρ πέρασε στην Ιστορία ως το σύμβολο της εξέγερσης των Θεσσαλών κολίγων.
Από τους νεκρούς στη μεγάλη αγροτική μεταρρύθμιση
Η εξέγερση δεν έλυσε αμέσως το αγροτικό ζήτημα. Έκανε όμως πολιτικά αδύνατη την επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση.
Οι πιέσεις για απαλλοτρίωση των τσιφλικιών εντάθηκαν και το ζήτημα πέρασε πλέον στο κέντρο της πολιτικής ζωής. Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και ιδιαίτερα με τις μεταρρυθμίσεις της περιόδου του Ελευθερίου Βενιζέλου άνοιξε ο δρόμος για ευρύτερες απαλλοτριώσεις και αναδιανομή της μεγάλης γαιοκτησίας.
Η μεγάλη τομή ήρθε το 1917, όταν η αγροτική μεταρρύθμιση πήρε πολύ ευρύτερες διαστάσεις, ενώ η διαδικασία συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια.
Έτσι, η διαδρομή από τον Μαρίνο Αντύπα του 1907, στο συλλαλητήριο της Καρδίτσας του 1909 και στο Κιλελέρ του 1910 αποτελεί ουσιαστικά μία ενιαία ιστορία: την εξέγερση των ανθρώπων που δούλευαν τη γη, αλλά δεν είχαν γη.
Και η κραυγή που ακούστηκε στην Καρδίτσα το 1909 — «Θέλουμε ιδίαν γην» — έμελλε λίγα χρόνια αργότερα να μετατραπεί από αίτημα σε μεγάλη κοινωνική και πολιτική μεταρρύθμιση.
