Το δίπλωμα οδήγησης αποτελεί για τους περισσότερους το πρώτο βήμα προς την ανεξαρτησία και την ελευθερία των μετακινήσεων. Ωστόσο, η κατοχή του δεν σημαίνει ότι ο οδηγός μπορεί να βρεθεί νόμιμα πίσω από το τιμόνι οποιουδήποτε οχήματος, καθώς συνοδεύεται από συγκεκριμένους όρους, προϋποθέσεις και περιορισμούς που προβλέπονται από το π.δ. 51/2012, ενώ η παράβασή τους επισύρει διοικητικές αλλά και ποινικές κυρώσεις.
Σύμφωνα με το άρθρο 98 παρ. 4 του νέου Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας, όποιος οδηγεί χωρίς να κατέχει την κατάλληλη άδεια οδήγησης για το συγκεκριμένο όχημα διαπράττει παράβαση κατηγορίας Ε4, με χρηματικό πρόστιμο, αφαίρεση της άδειας οδήγησης για έναν χρόνο, εφόσον υπάρχει, καθώς και αφαίρεση των στοιχείων κυκλοφορίας του οχήματος για 30 ημέρες.
Για τις μοτοσικλέτες, οι κατηγορίες ΑΜ, Α1, Α2 και Α καθορίζουν με ακρίβεια το είδος του οχήματος που μπορεί να οδηγήσει κάθε κάτοχος. Από τα μοτοποδήλατα και τις μικρές μοτοσικλέτες έως τις μεγάλες χωρίς περιορισμό ισχύος, η υπέρβαση της επιτρεπόμενης κατηγορίας συνεπάγεται πρόστιμα που φτάνουν τα 500 ευρώ. Αντίστοιχα, για οδηγούς αυτοκινήτων χωρίς την κατάλληλη κατηγορία προβλέπεται πρόστιμο 700 ευρώ, ενώ ειδικές περιπτώσεις αφορούν ρυμουλκούμενα και οχήματα που υπερβαίνουν τα όρια βάρους της άδειας.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι περιοριστικοί κωδικοί που αναγράφονται στην άδεια οδήγησης, όπως οδήγηση μόνο με γυαλιά, περιορισμός ταχύτητας, απαγόρευση αυτοκινητοδρόμων ή υποχρεωτική χρήση αυτόματου κιβωτίου. Η παραβίασή τους μπορεί να αντιμετωπιστεί ως οδήγηση χωρίς την κατάλληλη άδεια, ακόμη κι αν ο οδηγός διαθέτει κανονικό δίπλωμα.
Ξεχωριστή περίπτωση αποτελεί η οδήγηση με ληγμένη άδεια, η οποία δεν θεωρείται ίδια παράβαση με την έλλειψη κατηγορίας, αλλά τιμωρείται με πρόστιμο 150 ευρώ και αφαίρεση του εγγράφου μέχρι την ανανέωσή του. Παράλληλα, η οδήγηση χωρίς χρήση υποχρεωτικών βοηθημάτων όρασης επιφέρει επίσης πρόστιμο.
Σε σοβαρότερες περιπτώσεις, όταν η οδήγηση χωρίς την κατάλληλη άδεια οδηγήσει σε τροχαίο ατύχημα με βαριές συνέπειες, εφαρμόζονται διατάξεις περί επικίνδυνης οδήγησης, με ακόμη αυστηρότερες ποινικές κυρώσεις, που μπορεί να φτάσουν έως και φυλάκιση.
Τέλος, το θεσμικό πλαίσιο προβλέπει ότι όσοι οδηγούν χωρίς άδεια ή με αφαιρεθείσα άδεια αποκτούν δικαίωμα επανεξέτασης μόνο μετά από συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και την καταβολή των προβλεπόμενων προστίμων, ενώ η ισχύς των αδειών οδήγησης για τις περισσότερες κατηγορίες φτάνει τα 15 χρόνια, με ανώτατο όριο το 65ο έτος ηλικίας.
