Στις 4 Οκτωβρίου 1921, ενώ η Μικρασιατική Εκστρατεία είχε εισέλθει στην κρισιμότερη φάση της, ιστορικά χρονολόγια καταγράφουν ότι Έλληνες αιχμάλωτοι, καταγόμενοι από τη Σμύρνη και τη Θράκη, τουφεκίστηκαν από τις δυνάμεις του Μουσταφά Κεμάλ. Το περιστατικό εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο των διώξεων που υπέστησαν οι ελληνικοί πληθυσμοί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και, στη συνέχεια, της κεμαλικής Τουρκίας.
Η διαταγή για τους Μικρασιάτες και τους Θράκες
Το περιστατικό δεν ήταν αποκομμένο από όσα συνέβαιναν εκείνη την περίοδο. Πηγές της εποχής αναφέρονται σε αντιμετώπιση Ελλήνων οθωμανικής υπηκοότητας που υπηρετούσαν στον ελληνικό στρατό ως προδοτών όταν συλλαμβάνονταν από τις κεμαλικές δυνάμεις. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονταν Έλληνες με καταγωγή από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη.
Αμερικανικά επίσημα έγγραφα της περιόδου καταγράφουν επίσης εκτελέσεις και εκτοπίσεις Ελλήνων. Στο Congressional Record υπάρχουν αναφορές, μεταξύ άλλων, σε απαγχονισμούς στην Αμάσεια και στην Ορντού, καθώς και σε εκτοπίσεις ελληνικών πληθυσμών προς το εσωτερικό της Ανατολίας, με πολλούς να πεθαίνουν καθ’ οδόν από πείνα, ασθένειες και κακουχίες.
Πόσοι Έλληνες χάθηκαν
Εδώ απαιτείται ιστορική ακρίβεια. Δεν υπάρχει ένας ενιαίος και κοινά αποδεκτός αριθμός Ελλήνων που σκοτώθηκαν αποκλειστικά από τον Κεμάλ ή από το κεμαλικό καθεστώς. Οι διώξεις του ελληνικού στοιχείου είχαν αρχίσει πριν από την άνοδο του Κεμάλ και στη σχετική ιστοριογραφία εξετάζεται συνήθως η ευρύτερη περίοδος 1914–1923.
Οι εκτιμήσεις διαφέρουν σημαντικά. Σύγχρονες ακαδημαϊκές μελέτες υπολογίζουν περίπου 300.000 θανάτους Ελλήνων της Ανατολίας σε τμήμα αυτής της περιόδου, ενώ άλλες ιστορικές προσεγγίσεις δίνουν υψηλότερους αριθμούς. Στους θανάτους περιλαμβάνονται άνθρωποι που δολοφονήθηκαν ή εκτελέστηκαν, αλλά και όσοι πέθαναν από πείνα, ασθένειες, καταναγκαστική εργασία και τις κακουχίες των εκτοπίσεων.
Οι εκτοπισμοί σε τεράστια κλίμακα
Οι αριθμοί των εκτοπισμένων ήταν επίσης τεράστιοι. Ακαδημαϊκή έρευνα αναφέρει ότι περίπου 300.000 Έλληνες Ορθόδοξοι εκτοπίστηκαν προς το εσωτερικό μόνο μεταξύ 1914 και 1918, ενώ η ελληνική κυβέρνηση της εποχής υπολόγιζε ότι έως τον Νοέμβριο του 1918 είχαν εκτοπιστεί, στο εσωτερικό ή στο εξωτερικό, 628.945 από τους 1.725.929 Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Μετά το 1919 η διαδικασία συνεχίστηκε υπό το κεμαλικό εθνικιστικό κίνημα. Η ιστορική έρευνα καταγράφει μαζικές εκτοπίσεις, τάγματα εργασίας, εξαντλητικές πορείες προς το εσωτερικό και σφαγές, ιδιαίτερα στον Πόντο και σε άλλες περιοχές της Μικράς Ασίας.
Η Σμύρνη και το τέλος μιας παρουσίας αιώνων
Η κορύφωση ήρθε το 1922. Μετά την είσοδο του κεμαλικού στρατού στη Σμύρνη ακολούθησαν η μεγάλη πυρκαγιά, φόνοι και η μαζική φυγή του χριστιανικού πληθυσμού. Οι εκτιμήσεις για τα θύματα της καταστροφής διαφέρουν σημαντικά, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι συνωστίστηκαν στην προκυμαία αναζητώντας τρόπο διαφυγής.
Η δημογραφική μεταβολή υπήρξε σχεδόν ολοκληρωτική. Οι πολυάριθμες ελληνικές κοινότητες της δυτικής Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Καππαδοκίας ουσιαστικά έπαψαν να υπάρχουν με τη μορφή που είχαν επί αιώνες.
Περισσότεροι από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες
Με τη Μικρασιατική Καταστροφή και στη συνέχεια την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών, περισσότεροι από ένα εκατομμύριο Έλληνες της Ανατολίας εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα, ενώ άλλοι κατέφυγαν σε διαφορετικές χώρες.
Γι’ αυτό, όταν μιλάμε για τον απολογισμό των διώξεων του μικρασιατικού Ελληνισμού, πρέπει να διακρίνουμε τρία διαφορετικά μεγέθη: τους νεκρούς, που οι ιστορικές εκτιμήσεις τοποθετούν σε εκατοντάδες χιλιάδες· τους εκτοπισμένους, που επίσης ανέρχονται σε εκατοντάδες χιλιάδες· και τους περισσότερους από ένα εκατομμύριο Έλληνες που τελικά εγκατέλειψαν την Ανατολία και εγκαταστάθηκαν κυρίως στην Ελλάδα.
Η 4η Οκτωβρίου 1921 αποτελεί ένα ακόμη σκοτεινό επεισόδιο μιας πολύ μεγαλύτερης ιστορικής τραγωδίας: της βίαιης συρρίκνωσης και τελικά σχεδόν ολοκληρωτικής εξαφάνισης των πανάρχαιων ελληνικών κοινοτήτων από τη Μικρά Ασία.
Πηγές: SanSimera.gr · Cambridge University Press · Congressional Record / U.S. Government Publishing Office · ακαδημαϊκή βιβλιογραφία για τις διώξεις και τις μετακινήσεις πληθυσμών 1914–1923.
