Η 23η Σεπτεμβρίου 1863 αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς στην ιστορία των Επτανήσων και του νεότερου ελληνικού κράτους. Εκείνη την ημέρα η Ιόνιος Βουλή αποφάσισε ομόφωνα την Ένωση των Ιονίων Νήσων με την Ελλάδα, εκφράζοντας έναν πόθο που είχε διαμορφωθεί μέσα από δεκαετίες πολιτικών αγώνων, εξεγέρσεων και διεκδικήσεων.
Δεν επρόκειτο για μια απλή διπλωματική μεταβολή. Ήταν η κατάληξη μιας μακράς ιστορικής πορείας επτά νησιών, τα οποία είχαν γνωρίσει Ενετούς, Γάλλους, Ρώσους, Οθωμανούς και Βρετανούς, διατηρώντας την ελληνική γλώσσα, την ορθόδοξη παράδοση και την ιδιαίτερη πολιτιστική τους ταυτότητα.
Η μεγάλη διαδρομή από τη Βενετία έως την ελληνική ανεξαρτησία
Τα Επτάνησα είχαν μια ιδιαιτερότητα σε σχέση με μεγάλο μέρος του υπόλοιπου ελληνικού χώρου: τα περισσότερα δεν γνώρισαν τη μακρόχρονη οθωμανική κυριαρχία που βίωσαν η ηπειρωτική Ελλάδα και τα νησιά του Αιγαίου. Η γεωγραφική τους θέση, απέναντι από τις δυτικές ακτές της Ελλάδας και πάνω στους θαλάσσιους δρόμους προς την Ιταλία, τα κατέστησε πολύτιμα για τις εμπορικές και ναυτικές δυνάμεις της Μεσογείου.
Η Βενετία κυριάρχησε σταδιακά στα νησιά, αφήνοντας βαθιά ίχνη στην αρχιτεκτονική, τη μουσική, τη γλώσσα, την εκπαίδευση και τη διοίκηση. Η ενετική κυριαρχία δεν υπήρξε ενιαία σε διάρκεια και μορφή για όλα τα νησιά. Η Λευκάδα, για παράδειγμα, γνώρισε μακρά οθωμανική κατοχή, σε αντίθεση με την Κέρκυρα.
Το 1797, με την κατάλυση της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας από τον Ναπολέοντα, τα Επτάνησα πέρασαν στους Γάλλους. Το 1800 ιδρύθηκε η Επτάνησος Πολιτεία, υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου και τη ρωσική προστασία. Αποτέλεσε σημαντικό πολιτειακό προηγούμενο για τον νεότερο ελληνισμό, καθώς συγκροτήθηκε ένα αυτόνομο ελληνικό κράτος πριν από την Επανάσταση του 1821.
Το 1807 οι Γάλλοι επανήλθαν και ακολούθησε η σταδιακή βρετανική κατάληψη των νησιών. Με τη Συνθήκη των Παρισίων του 1815 συγκροτήθηκε το Ηνωμένον Κράτος των Ιονίων Νήσων, υπό την προστασία της Μεγάλης Βρετανίας.
Οι Ριζοσπάστες και ο αγώνας για την Ένωση
Η βρετανική προστασία συνοδευόταν από θεσμούς αυτοδιοίκησης, αλλά η ουσιαστική εξουσία βρισκόταν σε μεγάλο βαθμό στα χέρια του Βρετανού αρμοστή. Το αίτημα της Ένωσης με την Ελλάδα ενισχύθηκε μετά την Επανάσταση του 1821 και απέκτησε οργανωμένη πολιτική έκφραση μέσα από το κίνημα των Επτανησίων Ριζοσπαστών.
Σημαντικές προσωπικότητες υπήρξαν ο Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος, ο Ιωσήφ Μομφερράτος και ο Γεώργιος Τυπάλδος Ιακωβάτος, ενώ καθοριστική ήταν και η παρουσία του ποιητή και πολιτικού Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Στους κόλπους του κινήματος αναπτύχθηκαν αιτήματα για λαϊκή κυριαρχία, κοινωνική δικαιοσύνη και πολιτικές ελευθερίες.
Στην Κεφαλονιά, οι εξεγέρσεις του 1848 και του 1849 αντιμετωπίστηκαν με σκληρά κατασταλτικά μέτρα. Ακολούθησαν φυλακίσεις, εξορίες και εκτελέσεις. Η Ιόνιος Βουλή είχε εκφράσει το ενωτικό αίτημα και πριν από το 1863. Η τελική απόφαση ήταν η κορύφωση μιας μακράς πολιτικής διαδικασίας.
23 Σεπτεμβρίου 1863: Η απόφαση που άλλαξε την ιστορία
Στην Κέρκυρα, όπου συνεδρίαζε η Ιόνιος Βουλή, οι αντιπρόσωποι των νησιών επικύρωσαν ομόφωνα την Ένωση με το Βασίλειο της Ελλάδας. Το ιστορικό ψήφισμα ανέφερε: «Αι νήσοι Κέρκυρα, Κεφαλληνία, Ζάκυνθος, Λευκάς, Ιθάκη, Κύθηρα, Παξοί και τα εξαρτήματα αυτών ενούνται μετά του Βασιλείου της Ελλάδος».
Το ψήφισμα προέβλεπε ότι τα νησιά θα αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος του ελληνικού κράτους υπό τον βασιλιά Γεώργιο Α΄. Η Βρετανία είχε ήδη αποφασίσει να εγκαταλείψει το προτεκτοράτο, μέσα στο νέο διπλωματικό περιβάλλον μετά την έξωση του Όθωνα.
Στις 29 Μαρτίου 1864 υπογράφηκε η σχετική Συνθήκη του Λονδίνου και στις 21 Μαΐου 1864 πραγματοποιήθηκε η επίσημη Ένωση. Η ελληνική σημαία υψώθηκε στην Κέρκυρα και τα Επτάνησα έγιναν πλέον τμήμα του ελληνικού κράτους.
Κέρκυρα: Από την αρχαία ναυτική δύναμη στην πρωτεύουσα των Επτανήσων
Η αρχαία Κόρκυρα υπήρξε σημαντική ναυτική δύναμη και η σύγκρουσή της με την Κόρινθο συνδέθηκε με τα γεγονότα που οδήγησαν στον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Στους βυζαντινούς χρόνους αποτέλεσε στρατηγικό σημείο ελέγχου της Αδριατικής. Το 1386 πέρασε υπό βενετική προστασία και παρέμεινε στη Βενετία έως το 1797.
Οι Οθωμανοί επιχείρησαν επανειλημμένα να την καταλάβουν, με σημαντικότερη την πολιορκία του 1716, η οποία αποκρούστηκε από τους υπερασπιστές του νησιού υπό τον στρατάρχη Σούλενμπουργκ.
Η Κέρκυρα έγινε πρωτεύουσα της Επτανήσου Πολιτείας και αργότερα του βρετανικού προτεκτοράτου. Εδώ λειτούργησε η Ιόνιος Βουλή και πραγματοποιήθηκαν οι επίσημες τελετές της Ένωσης. Στην Κέρκυρα γεννήθηκε ο Ιωάννης Καποδίστριας, πρώτος Κυβερνήτης της ανεξάρτητης Ελλάδας. Το 1824 ιδρύθηκε η Ιόνιος Ακαδημία, το πρώτο πανεπιστημιακό ίδρυμα του νεότερου ελληνικού χώρου. Κερκυραίος και ο Νικόλαος Μάντζαρος, συνθέτης του Εθνικού μας ´Υμνου.
Κεφαλονιά: Το νησί των εξεγέρσεων και των Ριζοσπαστών
Η Κεφαλονιά γνώρισε διαφορετικούς κυρίαρχους μετά τη βυζαντινή περίοδο, μεταξύ των οποίων Νορμανδούς, Φράγκους και Ενετούς. Το 1479 καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς, αλλά το 1500 πέρασε στη Βενετία, υπό την οποία παρέμεινε μέχρι το 1797.
Οι εξεγέρσεις εναντίον της βρετανικής διοίκησης και της τοπικής κοινωνικής εξουσίας ανέδειξαν την Κεφαλονιά σε σημαντικό κέντρο αντίστασης. Ο Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος και ο Ιωσήφ Μομφερράτος υπήρξαν εμβληματικές μορφές του αγώνα για πολιτική ελευθερία και Ένωση.
Η Κεφαλονιά είχε προσφέρει ανθρώπους και στην Ελληνική Επανάσταση, παρά την επίσημη ουδετερότητα του βρετανικού προτεκτοράτου. Αργότερα, κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το νησί έζησε τη σφαγή χιλιάδων Ιταλών στρατιωτών της Μεραρχίας Άκουι από τις γερμανικές δυνάμεις, τον Σεπτέμβριο του 1943.
Ζάκυνθος: Η πατρίδα του Σολωμού και του Κάλβου
Η Ζάκυνθος πέρασε στη βενετική κυριαρχία το 1485, ύστερα από μια περίοδο αναταραχών και οθωμανικών επιδρομών. Κατά την Ενετοκρατία εξελίχθηκε σε σημαντικό εμπορικό και πολιτιστικό κέντρο, με έντονη ιταλική επίδραση.
Εδώ γεννήθηκε το 1798 ο Διονύσιος Σολωμός, ο ποιητής του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν», του οποίου οι πρώτες δύο στροφές αποτελούν τον Εθνικό Ύμνο της Ελλάδας. Στη Ζάκυνθο γεννήθηκε επίσης ο Ανδρέας Κάλβος, ένας ακόμη κορυφαίος ποιητής της ελευθερίας.
Το 1628 είχε ξεσπάσει το λεγόμενο Ρεμπελιό των Ποπολάρων, σημαντική κοινωνική σύγκρουση ανάμεσα στα προνομιούχα στρώματα και τον λαό. Η Ζάκυνθος συμμετείχε ενεργά στο ενωτικό κίνημα και προσέφερε αγωνιστές στην Επανάσταση του 1821.
Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της κατέχει και η διάσωση των Εβραίων του νησιού κατά τη γερμανική κατοχή, με καθοριστική συμβολή του μητροπολίτη Χρυσοστόμου και του δημάρχου Λουκά Καρρέρ.
Λευκάδα: Το νησί που γνώρισε και την οθωμανική κυριαρχία
Η Λευκάδα αποτελεί σημαντική εξαίρεση στην ιστορική διαδρομή των Επτανήσων. Το 1479 καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς και, με μια σύντομη διακοπή, παρέμεινε υπό την κυριαρχία τους έως το 1684, όταν την κατέλαβαν οι Ενετοί υπό τον Φραντσέσκο Μοροζίνι. Το κάστρο της Αγίας Μαύρας θυμίζει τις διαδοχικές συγκρούσεις για τον έλεγχό της.
Η Λευκάδα συνδέθηκε με το ενωτικό κίνημα και ιδιαίτερα με τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, ποιητή, πολιτικό και βουλευτή της Ιονίου Βουλής. Το 1819 ξέσπασε αγροτική εξέγερση εναντίον της βρετανικής διοίκησης, με αφορμή τη φορολογία και τις υποχρεώσεις των κατοίκων για δημόσια έργα.
Η Λευκάδα υπήρξε επίσης πατρίδα του Άγγελου Σικελιανού, ενώ στο νησί γεννήθηκε και ο Λευκάδιος Χερν, ο συγγραφέας που συνέδεσε το όνομά του με την Ιαπωνία.
Ιθάκη: Από τον Οδυσσέα στη νεότερη ελληνική ιστορία
Η Ιθάκη είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ονόματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, χάρη στην «Οδύσσεια» του Ομήρου. Η ταύτισή της με την πατρίδα του Οδυσσέα την κατέστησε σύμβολο της επιστροφής, της νοσταλγίας και της αναζήτησης.
Κατά τον Μεσαίωνα γνώρισε διαδοχικές κυριαρχίες, ενώ μετά τις οθωμανικές επιδρομές του 15ου αιώνα υπέστη σημαντική πληθυσμιακή συρρίκνωση. Από τις αρχές του 16ου αιώνα η Βενετία ενθάρρυνε την επανακατοίκησή της.
Στους νεότερους χρόνους αναπτύχθηκε η ναυτιλία και πολλοί Ιθακήσιοι συμμετείχαν στην Ελληνική Επανάσταση. Η Ιθάκη ακολούθησε την κοινή πολιτική διαδρομή των Επτανήσων, από την Επτάνησο Πολιτεία έως το βρετανικό προτεκτοράτο και την Ένωση του 1864.
Παξοί: Το μικρό νησί με τη μεγάλη ναυτική ιστορία
Οι Παξοί, νότια της Κέρκυρας, συνδέθηκαν ιστορικά με τη βενετική κυριαρχία και τη ναυτική δραστηριότητα στο Ιόνιο. Η γεωγραφική τους θέση τους κατέστησε χρήσιμο σταθμό για τα πλοία που κινούνταν μεταξύ Κέρκυρας και δυτικής Ελλάδας.
Η ελαιοκαλλιέργεια αποτέλεσε βασική οικονομική δραστηριότητα, ενώ η βενετική παρουσία άφησε ίχνη στην αρχιτεκτονική και την τοπική κοινωνία. Οι Παξοί εντάχθηκαν στην Επτάνησο Πολιτεία και στη συνέχεια στο Ηνωμένον Κράτος των Ιονίων Νήσων. Παρά το μικρό τους μέγεθος, αποτέλεσαν ξεχωριστή πολιτική ενότητα μέσα στην επτανησιακή ομοσπονδία και συμπεριλήφθηκαν ονομαστικά στο ψήφισμα της Ένωσης.
Κύθηρα: Το έβδομο νησί που βρίσκεται μακριά από το Ιόνιο
Τα Κύθηρα βρίσκονται νότια της Πελοποννήσου, ανάμεσα στο Ιόνιο, το Αιγαίο και το Κρητικό Πέλαγος, αλλά ιστορικά αποτέλεσαν ένα από τα επτά νησιά της επτανησιακής πολιτείας.
Στην αρχαιότητα συνδέθηκαν με τη λατρεία της Αφροδίτης, ενώ στους μεσαιωνικούς χρόνους γνώρισαν βυζαντινή και βενετική κυριαρχία. Η βενετική παρουσία εδραιώθηκε από τον 13ο αιώνα και διατηρήθηκε έως το 1797, με διαφορετικές μορφές διοίκησης.
Το κάστρο της Χώρας, τα αρχοντικά και οι οικισμοί διατηρούν στοιχεία αυτής της περιόδου. Τα Κύθηρα ακολούθησαν τις πολιτικές μεταβολές των υπόλοιπων Επτανήσων και ενώθηκαν με την Ελλάδα το 1864. Η συμμετοχή τους αποδεικνύει ότι ο όρος «Επτάνησα» δεν αποτελεί αποκλειστικά γεωγραφικό προσδιορισμό, αλλά κυρίως ιστορική και πολιτική ενότητα.
Η αυθεντική φωτογραφία στην κορυφή του κειμένου. Είναι οι ίδιοι οι βουλευτές της ΙΓ΄ Ιονίου Βουλής που ψήφισαν την Ένωση στις 23 Σεπτεμβρίου 1863. Στο κέντρο κάθεται ο τελευταίος πρόεδρος της Ιονίου Βουλής, Στέφανος Παδοβάς. Η φωτογραφία ανήκει στο φωτογραφικό αρχείο ΜΙΕΤ/ΕΛΙΑ και παρουσιάστηκε σε έκθεση του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων.
