Οι γυναικοκτονίες στην Ελλάδα δεν έχουν ένα ενιαίο προφίλ. Έχουν όμως επαναλαμβανόμενα στοιχεία.
Συχνά ο τόπος είναι το σπίτι: το κοινό σπίτι, το σπίτι του θύματος, ο χώρος όπου η γυναίκα θα έπρεπε να αισθάνεται ασφαλής. Συχνά ο δράστης είναι σύζυγος, πρώην σύζυγος, σύντροφος, πρώην σύντροφος, γιος ή άλλο πρόσωπο του οικογενειακού περιβάλλοντος. Συχνά έχει προηγηθεί έλεγχος, απειλή, κακοποίηση, ζήλια, εμμονή, η άρνηση αποδοχής ενός χωρισμού.
Τα μέσα επίσης επαναλαμβάνονται: μαχαίρι ή άλλο αιχμηρό αντικείμενο, πυροβόλο όπλο, ξυλοδαρμός, στραγγαλισμός ή ασφυξία. Οι καταγραφές του Ελληνικού Παρατηρητηρίου για τις Γυναικοκτονίες δείχνουν ότι σε αρκετά έτη το μαχαίρι ή άλλο αιχμηρό αντικείμενο εμφανίζεται ως το συχνότερο μέσο, ενώ τα πυροβόλα όπλα, ο στραγγαλισμός και η σωματική βία επανέρχονται σταθερά.
Το 2024, για παράδειγμα, η πλειονότητα των περιστατικών που κατέγραψε το Παρατηρητήριο συνδεόταν με νυν ή πρώην σύντροφο. Η μέση ηλικία των θυμάτων ήταν περίπου τα 50 έτη. Το 2025, τα θύματα που κατέγραψε η ίδια πηγή έφτασαν τα 21, με μέση ηλικία περίπου τα 59 έτη. Οι περιοχές δεν περιορίζονται στην Αθήνα. Υπάρχουν περιστατικά σε μεγάλα αστικά κέντρα, στην περιφέρεια, σε νησιά, σε χωριά. Η γυναικοκτονία δεν έχει ταχυδρομικό κώδικα.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα κοινό πολιτισμικό υπόστρωμα: η αντίληψη ότι η γυναίκα «ανήκει». Ότι δεν φεύγει όταν το αποφασίσει η ίδια. Ότι ο χωρισμός είναι προσβολή. Ότι η άρνηση είναι πρόκληση. Ότι η αυτονομία της είναι απειλή.
Αυτό είναι που κάνει τη γυναικοκτονία κάτι περισσότερο από μια ανθρωποκτονία με θύμα γυναίκα. Είναι η ανθρωποκτονία που φυτρώνει σε έδαφος έμφυλης εξουσίας.
Ο θλιβερός κατάλογος στην Ελλάδα
Δεν είναι μόνο η Αντιγόνη. Δεν είναι μόνο η Βασιλική. Δεν είναι μόνο η Ελευθερία. Είναι ένας κατάλογος γυναικών που μεγαλώνει, ενώ η χώρα ακόμη συζητά αν η λέξη «γυναικοκτονία» χωρά στον Ποινικό Κώδικα.
Η Αντιγόνη στη Δράμα.
Η Βασιλική στην Καλαμάτα.
Η Ελευθερία στην Κρήτη.
Τρία ονόματα που προστέθηκαν μέσα σε λίγες εβδομάδες σε έναν ήδη βαρύ κατάλογο. Έναν κατάλογο που, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται η Ελληνική Αστυνομία, έχει φτάσει στις 106 γυναίκες από το 2020 έως σήμερα, όταν η δολοφονία τελείται από νυν ή πρώην σύζυγο, σύντροφο ή πρόσωπο του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος.
Δεν είναι στατιστική. Είναι η ελληνική εκδοχή μιας παγκόσμιας βίας που επαναλαμβάνεται με διαφορετικά ονόματα, σε διαφορετικές πόλεις, με το ίδιο μοτίβο: η γυναίκα δολοφονείται επειδή κάποιος πίστεψε ότι είχε δικαίωμα επάνω στη ζωή της.
Από το 2020 μέχρι σήμερα, τα επίσημα στοιχεία που δημοσιοποιούνται για αυτές τις ανθρωποκτονίες δείχνουν μια σταθερή, εφιαλτική κανονικότητα: 8 γυναίκες το 2020, 23 το 2021, 24 το 2022, 11 το 2023, 17 το 2024, 16 το 2025 και ήδη 7 μέσα στο 2026.
Αν το δει κανείς ως αριθμό, κινδυνεύει να το συνηθίσει. Αν το δει ως ονόματα, δεν μπορεί.
Καρολάιν, Γλυκά Νερά.
Γαρυφαλλιά, Φολέγανδρος.
Κωνσταντίνα, Μακρινίτσα.
Ανίσα.
Μόνικα.
Σταυρούλα.
Νεκταρία.
Τζεβριέ, Αλεξανδρούπολη.
Γεωργία, Σαλαμίνα.
Γεωργία, Καλαμαριά.
Κυριακή Γρίβα, έξω από το Αστυνομικό Τμήμα των Αγίων Αναργύρων.
Ενκελέιντα.
Ελευθερία, Κρήτη.
Βασιλική, Καλαμάτα.
Αντιγόνη, Δράμα.
Ο κατάλογος δεν είναι πλήρης. Δεν μπορεί να είναι πλήρης μέσα σε ένα άρθρο. Είναι όμως αρκετός για να θυμίσει ότι κάθε μία από αυτές τις γυναίκες είχε ηλικία, σπίτι, δουλειά, οικογένεια, φίλους, διαδρομή. Και ότι η δημόσια συζήτηση δεν μπορεί να εξαντλείται στο αν ο όρος μάς αρέσει ή όχι.
Η λέξη που χωρίζει: γυναικοκτονία ή απλή ανθρωποκτονία;
Η δημόσια αντιπαράθεση άνοιξε ξανά με αφορμή την τοποθέτηση της Μαρίας Καρυστιανού, η οποία απέρριψε τον όρο «γυναικοκτονία», υποστηρίζοντας ότι τοποθετεί τις γυναίκες στις ευάλωτες ομάδες και λειτουργεί ως φυλετική διάκριση. Το επιχείρημά της είναι ότι η αξία της ανθρώπινης ζωής είναι ίδια: άνδρας, γυναίκα, παιδί, Έλληνας, αλλοδαπός. Και ότι οι ανθρωποκτονίες ήδη τιμωρούνται με τις βαρύτερες ποινές.
Αυτή είναι και η βασική γραμμή που έχει υιοθετήσει η κυβέρνηση και ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης: ο Ποινικός Κώδικας ήδη προβλέπει ισόβια κάθειρξη για την ανθρωποκτονία από πρόθεση. Άρα, λένε, η εισαγωγή του όρου δεν προσθέτει πραγματική ποινική αυστηρότητα.
Στον αντίποδα, η Ζωή Κωνσταντοπούλου, κόμματα της αντιπολίτευσης, γυναικείες οργανώσεις και νομικοί ζητούν να αναγνωριστεί η γυναικοκτονία ως αυτοτελής ή ειδικά επιβαρυντική ποινική κατηγορία. Όχι, λένε, επειδή η ζωή της γυναίκας «αξίζει περισσότερο». Αλλά επειδή ο τρόπος με τον οποίο δολοφονείται συχνά αποκαλύπτει ένα συγκεκριμένο κοινωνικό και εγκληματολογικό μοτίβο.
Εδώ βρίσκεται η ουσία.
Η γυναικοκτονία δεν λέει ότι η ζωή μιας γυναίκας έχει μεγαλύτερη αξία από τη ζωή ενός άνδρα. Λέει ότι υπάρχουν γυναίκες που δολοφονούνται επειδή είναι γυναίκες μέσα σε σχέσεις εξουσίας, κατοχής, έμφυλης βίας, οικογενειακού ελέγχου. Δεν είναι λέξη ανταγωνισμού ανάμεσα στα φύλα. Είναι λέξη διάγνωσης.
Τι γίνεται στο εξωτερικό
Η γυναικοκτονία δεν είναι ελληνική ιδιοτροπία. Ο όρος υπάρχει διεθνώς, είτε ως αυτοτελές αδίκημα είτε ως ειδική νομική κατηγορία είτε ως επιβαρυντική περίσταση.
Στην Ευρώπη, χώρες όπως η Κύπρος, η Μάλτα, η Κροατία και πλέον η Ιταλία έχουν εισαγάγει νομικούς ορισμούς ή ειδικές διατάξεις για τη γυναικοκτονία. Το Βέλγιο έχει ειδικό νομοθετικό πλαίσιο πρόληψης και καταπολέμησης. Άλλες χώρες, όπως η Ισπανία, η Γαλλία και η Πορτογαλία, αντιμετωπίζουν την έμφυλη ή ενδοοικογενειακή διάσταση ως επιβαρυντικό στοιχείο, ακόμη κι αν δεν χρησιμοποιούν πάντα τον ίδιο όρο στον πυρήνα του ποινικού αδικήματος.
Στη Λατινική Αμερική ο όρος έχει ακόμη μεγαλύτερη θεσμική διαδρομή. Πολλές χώρες έχουν ενσωματώσει στο δίκαιό τους τους όρους femicidio ή feminicidio, ακριβώς επειδή οι δολοφονίες γυναικών συνδέθηκαν με βαθιές δομές ατιμωρησίας, κοινωνικής ανοχής και κρατικής αδράνειας.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι ο όρος μόνος του δεν σώζει ζωές. Μια λέξη στον νόμο δεν αρκεί αν δεν συνοδεύεται από αστυνομική εκπαίδευση, εισαγγελική εγρήγορση, δομές φιλοξενίας, γρήγορη απομάκρυνση του δράστη, προστασία των παιδιών, οικονομική στήριξη της γυναίκας που φεύγει.
Αλλά δείχνει και κάτι άλλο: όταν ένα κράτος ονομάζει ένα φαινόμενο, παύει να κρύβεται πίσω από τη γενικότητα.
Το παγκόσμιο μέγεθος
Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα στοιχεία των Ηνωμένων Εθνών είναι συντριπτικά. Το 2024 περίπου 83.000 γυναίκες και κορίτσια δολοφονήθηκαν σκόπιμα. Από αυτές, σχεδόν 50.000 σκοτώθηκαν από σύντροφο ή μέλος της οικογένειάς τους. Δηλαδή, κατά μέσο όρο, 137 γυναίκες και κορίτσια την ημέρα.
Η Αφρική καταγράφει τον υψηλότερο απόλυτο αριθμό και το υψηλότερο ποσοστό γυναικών που δολοφονούνται από σύντροφο ή συγγενή. Η Ασία ακολουθεί σε απόλυτους αριθμούς. Η Αμερική και η Ωκεανία εμφανίζουν επίσης υψηλούς δείκτες σε σχέση με τον πληθυσμό τους. Η Ευρώπη έχει χαμηλότερο συνολικό ποσοστό, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι ασφαλής ή απαλλαγμένη: στις ευρωπαϊκές καταγραφές, μεγάλο μέρος των γυναικών που δολοφονούνται σκοτώνεται από νυν ή πρώην σύντροφο.
Το πιο σκοτεινό συμπέρασμα είναι αυτό: για τις γυναίκες, ο πιο επικίνδυνος χώρος δεν είναι πάντα ο δρόμος. Συχνά είναι το σπίτι.
Και στις χώρες όπου η γυναίκα θεωρείται ακόμη «τιμή» της οικογένειας;
Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο δύσκολη σε χώρες όπου η κοινωνική και νομική θέση της γυναίκας υπολείπεται δραματικά της ισότητας που θεωρούμε αυτονόητη στην Ευρώπη. Δεν υπάρχει μία ενιαία απάντηση για όλες τις μουσουλμανικές χώρες. Θα ήταν άδικο και ανακριβές να μπουν όλες στο ίδιο τσουβάλι.
Υπάρχουν κράτη μουσουλμανικής πλειονότητας όπου η ανθρωποκτονία τιμωρείται αυστηρά, υπάρχουν όμως και έννομες τάξεις ή κοινωνικές πρακτικές όπου η «τιμή» της οικογένειας, η μοιχεία, η συγχώρεση από συγγενείς ή η άτυπη κοινοτική δικαιοσύνη έχουν λειτουργήσει ιστορικά ως παράγοντες επιείκειας ή ατιμωρησίας.
Στο Πακιστάν, για παράδειγμα, οι λεγόμενες «δολοφονίες τιμής» έχουν τυπικά απαγορευθεί αυστηρότερα, όμως οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων εξακολουθούν να καταγράφουν εκατοντάδες τέτοιες υποθέσεις. Στον Λίβανο καταργήθηκε διάταξη που παρείχε ελαφρυντική μεταχείριση σε εγκλήματα που βαφτίζονταν «τιμής». Στην Ιορδανία, επί χρόνια υπήρχε σοβαρή κριτική για ρυθμίσεις που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως βάση επιείκειας. Στο Ιράν, ακτιβιστικές οργανώσεις καταγγέλλουν ότι εξακολουθούν να υπάρχουν διατάξεις και πρακτικές που αφήνουν περιθώρια επικίνδυνης ατιμωρησίας όταν η γυναίκα αντιμετωπίζεται ως φορέας της οικογενειακής «τιμής».
Εκεί φαίνεται καθαρά γιατί ο όρος γυναικοκτονία δεν είναι απλώς γλωσσικό ζήτημα. Όταν μια κοινωνία θεωρεί τη γυναίκα ιδιοκτησία, η δολοφονία της κινδυνεύει να παρουσιαστεί ως «οικογενειακή υπόθεση». Όταν θεωρεί το σώμα της πεδίο ελέγχου, η βία βαφτίζεται «τιμή». Όταν η υπακοή γίνεται αρετή, η αντίσταση γίνεται αιτία θανάτου.
Το πραγματικό ερώτημα
Η Ελλάδα δεν είναι Ιράν, ούτε Πακιστάν, ούτε χώρα όπου η «τιμή» αναγνωρίζεται ρητά ως δικαιολογία. Είναι ευρωπαϊκό κράτος δικαίου. Κι όμως, γυναίκες εξακολουθούν να δολοφονούνται επειδή θέλησαν να χωρίσουν, επειδή κατήγγειλαν, επειδή δεν υπάκουσαν, επειδή δεν επέστρεψαν.
Άρα το ερώτημα δεν είναι αν η λέξη γυναικοκτονία «υποτιμά» τη γυναίκα. Το ερώτημα είναι αν η άρνηση της λέξης υποτιμά το φαινόμενο.
