Πενήντα δύο χρόνια μετά την τουρκική εισβολή, η Κύπρος εξακολουθεί να αναζητεί εκατοντάδες ανθρώπους. Η 29η Οκτωβρίου καθιερώθηκε από τη Βουλή των Αντιπροσώπων ως Ημέρα Αγνοουμένων: στις 28 Οκτωβρίου 1974 είχαν απελευθερωθεί οι τελευταίοι αιχμάλωτοι του τουρκικού στρατού. Για πολλές οικογένειες, όμως, η αναμονή δεν τελείωσε ποτέ.
Οι αριθμοί πίσω από την τραγωδία
Στον επίσημο κατάλογο της δικοινοτικής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων (ΔΕΑ) περιλαμβάνονται 2.002 πρόσωπα: 1.510 Ελληνοκύπριοι και 492 Τουρκοκύπριοι, από τις συγκρούσεις του 1963-64 και του 1974. Σύμφωνα με ενημέρωση του Σεπτεμβρίου 2026, είχαν ταυτοποιηθεί 1.082 (765 Ελληνοκύπριοι και 317 Τουρκοκύπριοι), ενώ 920 παρέμεναν χωρίς ταυτοποίηση: 745 και 175 αντίστοιχα. Ο ιστορικός αριθμός 1.619 Ελληνοκυπρίων αγνοουμένων του 1974 δεν ταυτίζεται με τη σημερινή επίσημη βάση των 1.510 υποθέσεων.
Μια είδηση μόλις πέντε ημέρες πριν από την επέτειο
Στις 24 Οκτωβρίου 2026 έγινε γνωστό ότι ολοκληρώθηκε η συλλογή γενετικού υλικού από τις οικογένειες των τελευταίων 11 Ελλαδιτών αγνοουμένων. Ο σημερινός Επίτροπος Προεδρίας Μάριος Χαρτσιώτης διευκρίνισε ότι, στη συγκεκριμένη καταγραφή 77 Ελλαδιτών, 40 έχουν ταυτοποιηθεί και 37 παραμένουν προς ταυτοποίηση. Το τελευταίο δείγμα προήλθε από την οικογένεια του Κωνσταντίνου Κέντρα, στο Άργος Ορεστικό. Οι διαφορετικοί ιστορικοί και υπηρεσιακοί κατάλογοι εξηγούν γιατί εμφανίζονται κατά καιρούς διαφορετικά σύνολα.
Τα πηγάδια της Άσσιας και ο σκυβαλότοπος
Από τις πιο συγκλονιστικές υποθέσεις είναι εκείνη των ανθρώπων της Άσσιας που δολοφονήθηκαν και ρίχθηκαν σε δύο πηγάδια στο Ορνίθι. Σύμφωνα με δημοσιευμένες μαρτυρίες, λείψανα μετακινήθηκαν αργότερα προς σκυβαλότοπο στο Δίκωμο. Μικρά οστικά τεμάχια που παρέμειναν στα πηγάδια επέτρεψαν δεκάδες ταυτοποιήσεις. Για ορισμένες οικογένειες, το πολυπόθητο τέλος της αναμονής ήρθε με την παράδοση ελάχιστων οστών. Για άλλες, ούτε αυτό δεν κατέστη δυνατό.
Τα αρχεία που η Τουρκία δεν ανοίγει
Η Κυπριακή Δημοκρατία καταγγέλλει ότι η Τουρκία δεν παρέχει ουσιαστική πρόσβαση στα στρατιωτικά αρχεία της και σε πληροφορίες για ομαδικούς τάφους, ενώ περιορισμοί σε στρατιωτικές περιοχές δυσχεραίνουν τις εκταφές. Επιπλέον, η μετακίνηση λειψάνων από αρχικούς χώρους ταφής περιπλέκει δραματικά τις έρευνες. Η ΔΕΑ, που ιδρύθηκε το 1981 και άρχισε συστηματικές εκταφές το 2006, έχει εντολή να εξακριβώνει την ταυτότητα των νεκρών, όχι να αποδίδει ποινικές ευθύνες.
Τα νέα ευρήματα και η επιστήμη
Τον Σεπτέμβριο 2026 ανακοινώθηκε εντοπισμός λειψάνων τεσσάρων προσώπων σε τρεις ανασκαφές, στον Άγιο Γεώργιο Σπαθαρικού, στο Καλό Χωριό Κυθρέας και στη Λάπηθο. Τον Οκτώβριο συνεχίζονταν εργασίες σε επτά περιοχές των κατεχομένων. Εγκρίθηκε επίσης χρηματοδότηση ενός εκατομμυρίου ευρώ για εξειδικευμένες γενετικές αναλύσεις οστών που είχαν υποστεί χημική επεξεργασία, με στόχο νέες ταυτοποιήσεις.
Η προσωπική μου μαρτυρία και ο Φώτης Φωτίου
Επί τρία χρόνια, από τη θέση μου ως υφυπουργού Εξωτερικών της Ελλάδας, έζησα από κοντά τις τεράστιες προσπάθειες του τότε Επιτρόπου Προεδρίας της Κυπριακής Δημοκρατίας Φώτη Φωτίου, ο οποίος είχε στην ευθύνη του τόσο την ομογένεια όσο και το ζήτημα των αγνοουμένων. Είχαμε εξαιρετική συνεργασία. Γνώρισα την επιμονή του, την ανθρώπινη αγωνία και τη διαρκή προσπάθεια να δοθεί σε κάθε οικογένεια μια απάντηση, όσο επώδυνη κι αν ήταν.
Ο ίδιος ο Φώτης Φωτίου είχε δηλώσει ότι η πλήρης διακρίβωση της τύχης και του τελευταίου αγνοουμένου αποτελεί «ιστορική επιταγή και χρέος». Σε δημόσια παρέμβασή του είχε περιγράψει την περίπτωση του Νίκου Νικολάου και του Γεώργιου Χατζηχαραλάμπους, των οποίων τα οστά βρέθηκαν το 2017 μαζί με εκείνα ηλικιωμένου ζευγαριού, έπειτα από μακροχρόνιες έρευνες.
Οι Ελλαδίτες που δεν γύρισαν
Στην εισβολή πολέμησαν και στρατιώτες από την Ελλάδα, ανάμεσά τους άνδρες της ΕΛΔΥΚ. Η ιστορία του Κωνσταντίνου Τσιτιρίδη είναι ενδεικτική: το 2024 τα λείψανά του επέστρεψαν στην Κρύα Βρύση Πέλλας, όπου η αδελφή του τον αποχαιρέτησε ύστερα από πενήντα χρόνια. Η παράδοση λειψάνων σε συγγενείς δεν αναιρεί την απώλεια· αποκαθιστά όμως το δικαίωμα της ταφής και της μνήμης.
Οι μανάδες της Λήδρας και το χρέος της μνήμης
Οι εικόνες των μανάδων και των συγγενών με τις φωτογραφίες των αγνοουμένων, στις διαμαρτυρίες της Λευκωσίας και της οδού Λήδρας, παραμένουν σύμβολο της ανοιχτής πληγής. Πολλές από τις πρώτες μανάδες έχουν πλέον φύγει από τη ζωή χωρίς απάντηση. Τη σκυτάλη κρατούν παιδιά και εγγόνια. Η αναζήτηση δεν είναι μόνο πολιτικό ζήτημα: είναι στοιχειώδης υποχρέωση απέναντι στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
