Θυμάμαι, όπως ασφαλώς θυμούνται πολλοί Έλληνες, τις εικόνες των Ιαπώνων τουριστών που επισκέπτονταν την Αθήνα πολύ πριν από την πανδημία της COVID-19.
Ανάμεσά τους υπήρχαν αρκετοί που κυκλοφορούσαν φορώντας προστατευτική μάσκα. Στην Ακρόπολη, στους δρόμους της πρωτεύουσας, στα μέσα μεταφοράς.
Τότε η εικόνα μάς προκαλούσε συχνά απορία.
Γιατί φορούσαν μάσκες ενώ δεν υπήρχε πανδημία;
Η απάντηση βρίσκεται σε μια διαφορετική κουλτούρα δημόσιας υγείας, στην οποία η προστασία του εαυτού μας αλλά και των ανθρώπων γύρω μας αποτελεί μέρος της καθημερινότητας.
Σήμερα, πέντε χρόνια μετά τη δημοσίευση μιας σημαντικής διεθνούς επιστημονικής μελέτης, το ερώτημα επιστρέφει.
Μήπως βιαστήκαμε να εγκαταλείψουμε εντελώς τις μάσκες μετά το τέλος της υγειονομικής έκτακτης ανάγκης;
Η μεγάλη έρευνα του 2021 και το περίφημο 53%
Στις 18 Νοεμβρίου 2021 δημοσιεύθηκε στο βρετανικό ιατρικό περιοδικό British Medical Journal μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση για την αποτελεσματικότητα των μέτρων δημόσιας υγείας απέναντι στην COVID-19.
Στην ερευνητική ομάδα συμμετείχε και η Ελληνίδα επιδημιολόγος Ευρώπη Θεοδωράτου, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου και απόφοιτος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Οι ερευνητές αξιολόγησαν συνολικά 72 μελέτες.
Από αυτές, 35 εξέταζαν μεμονωμένα μέτρα δημόσιας υγείας και 37 συνδυασμούς παρεμβάσεων.
Στη μετα-ανάλυση για τη χρήση μάσκας συμπεριλήφθηκαν έξι μελέτες, με συνολικά 389.228 συμμετέχοντες και 2.627 καταγεγραμμένα περιστατικά COVID-19.
Το συγκεντρωτικό αποτέλεσμα έδειξε συσχέτιση της χρήσης μάσκας με μείωση κατά 53% της συχνότητας εμφάνισης COVID-19.
Το εύρημα ήταν ιδιαίτερα σημαντικό.
Χρειάζεται όμως προσοχή στην ερμηνεία του.
Δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που φορά οποιαδήποτε μάσκα προστατεύεται αυτομάτως κατά 53%.
Οι μελέτες παρουσίαζαν σημαντικές διαφορές μεταξύ τους, ενώ υπήρχαν μεθοδολογικοί περιορισμοί και πιθανές συγχυτικές επιδράσεις.
Επομένως, το 53% είναι ένα συγκεκριμένο ερευνητικό αποτέλεσμα και όχι ένας καθολικός κανόνας.
Τι γνωρίζουμε σήμερα για την αποτελεσματικότητα
Η επιστημονική γνώση έχει εξελιχθεί σημαντικά από το 2021.
Οι μάσκες αποτελούν ένα πρόσθετο μέτρο προστασίας απέναντι στις λοιμώξεις του αναπνευστικού.
Όταν φοριούνται σωστά, μπορούν να περιορίσουν την ποσότητα των μολυσματικών σωματιδίων που εκπέμπει ένας άνθρωπος όταν αναπνέει, μιλά, βήχει ή φτερνίζεται.
Παράλληλα, μπορούν να μειώσουν την έκθεση του ίδιου του χρήστη σε σωματίδια που κυκλοφορούν στον αέρα.
Η προστασία εξαρτάται από το είδος της μάσκας, την εφαρμογή της στο πρόσωπο, τη διάρκεια χρήσης και τις συνθήκες του περιβάλλοντος.
Δεν υπάρχει μία ενιαία αποτελεσματικότητα για όλες τις περιπτώσεις.
Οι οδηγίες του αμερικανικού Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC) εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τη μάσκα ως πρόσθετο μέσο πρόληψης, ιδιαίτερα σε χώρους συνωστισμού, περιόδους αυξημένων λοιμώξεων και καταστάσεις όπου υπάρχουν ευάλωτα άτομα.
Από την COVID-19 στη γρίπη και στις εποχικές ιώσεις
Η χρησιμότητα της μάσκας δεν περιορίζεται στον κορονοϊό.
Οι ιοί της γρίπης και αρκετοί άλλοι αναπνευστικοί παθογόνοι μικροοργανισμοί μπορούν να μεταδίδονται μέσω αναπνευστικών σταγονιδίων και μικρότερων αιωρούμενων σωματιδίων.
Μια κατάλληλη μάσκα μπορεί να μειώσει την έκθεση σε αυτά.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε νοσοκομεία, μέσα μαζικής μεταφοράς, γεμάτες αίθουσες αναμονής και κλειστούς χώρους με ανεπαρκή αερισμό.
Η χρήση της είναι επίσης μια πράξη προστασίας των άλλων όταν κάποιος εμφανίζει συμπτώματα αναπνευστικής λοίμωξης και είναι αναγκαίο να βρεθεί κοντά τους.
Βεβαίως, όταν είμαστε άρρωστοι, η παραμονή στο σπίτι και η αποφυγή στενών επαφών παραμένουν σημαντικότερα από το να βασιζόμαστε αποκλειστικά στη μάσκα.
Ούτε η μάσκα αντικαθιστά τον εμβολιασμό, τον καλό αερισμό ή τα υπόλοιπα κατάλληλα μέτρα πρόληψης.
Χειρουργική, υφασμάτινη ή FFP2;
Δεν προσφέρουν όλες οι μάσκες την ίδια προστασία.
Οι υφασμάτινες παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές στην αποτελεσματικότητα, ανάλογα με το υλικό και την κατασκευή τους.
Οι απλές χειρουργικές μάσκες μπορούν να περιορίσουν την εκπομπή αναπνευστικών σωματιδίων, αλλά συνήθως αφήνουν κενά στα πλάγια του προσώπου.
Οι μάσκες υψηλής προστασίας FFP2 και FFP3, όταν πληρούν τις αντίστοιχες προδιαγραφές και εφαρμόζουν σωστά, προσφέρουν καλύτερη προστασία από αιωρούμενα σωματίδια.
Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι μόνο η ποιότητα του φίλτρου.
Είναι και η σωστή εφαρμογή.
Μια εξαιρετική μάσκα που αφήνει μεγάλα κενά γύρω από τη μύτη ή τα μάγουλα μπορεί να χάσει σημαντικό μέρος της πρακτικής αποτελεσματικότητάς της.
Η Ιαπωνία φορούσε μάσκες πριν από την πανδημία
Η ιστορία της χρήσης μάσκας στην Ιαπωνία είναι πολύ παλαιότερη από την COVID-19.
Η μεγάλη πανδημία γρίπης του 1918–1919 συνέβαλε στην εξάπλωση της συνήθειας.
Αργότερα, οι μάσκες συνδέθηκαν με την πρόληψη της εποχικής γρίπης και άλλων αναπνευστικών λοιμώξεων.
Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας ήταν η αλλεργία στη γύρη, ιδιαίτερα από τους ιαπωνικούς κέδρους.
Για εκατομμύρια Ιάπωνες, η μάσκα έγινε ένα πρακτικό μέσο περιορισμού της έκθεσης στη γύρη.
Σταδιακά αναπτύχθηκε και μια κοινωνική αντίληψη ότι κάποιος που είναι κρυωμένος οφείλει να προσπαθεί να μη μεταδώσει την ασθένειά του στους γύρω του.
Αυτό εξηγεί γιατί οι μάσκες ήταν συνηθισμένες στους δρόμους του Τόκιο και σε άλλες ιαπωνικές πόλεις πολύ πριν από το 2020.
Και γιατί βλέπαμε Ιάπωνες τουρίστες να τις φορούν ακόμη και στις επισκέψεις τους στην Ελλάδα.
Δεν επρόκειτο απαραίτητα για φόβο.
Σε πολλές περιπτώσεις ήταν απλώς μια καθιερωμένη συνήθεια προφύλαξης.
Η αφρικανική σκόνη και το πρόβλημα της Ελλάδας
Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά, ιδιαίτερα σημαντική για τη χώρα μας.
Η ατμοσφαιρική ρύπανση.
Η Ελλάδα αντιμετωπίζει κατά διαστήματα επεισόδια μεταφοράς αφρικανικής σκόνης, τα οποία μπορούν να αυξήσουν σημαντικά τη συγκέντρωση αιωρούμενων σωματιδίων.
Στην Αθήνα, στην Κρήτη και σε άλλες περιοχές, τέτοια επεισόδια δημιουργούν δυσάρεστες συνθήκες, ιδιαίτερα για ανθρώπους με αναπνευστικά προβλήματα.
Οι μάσκες υψηλής προστασίας, όπως οι FFP2, μπορούν να μειώσουν την εισπνοή αιωρούμενων σωματιδίων, εφόσον εφαρμόζουν σωστά.
Δεν προστατεύουν όμως από όλα τα συστατικά της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
Οι κοινές μάσκες σωματιδίων δεν φιλτράρουν αποτελεσματικά επιβλαβή αέρια, όπως το μονοξείδιο του άνθρακα.
Και σε επεισόδια πολύ κακής ποιότητας αέρα, η μείωση της παραμονής σε εξωτερικούς χώρους, ο περιορισμός της έντονης άσκησης και η βελτίωση του εσωτερικού αέρα έχουν επίσης μεγάλη σημασία.
Ποιοι χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή
Η μάσκα μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο σοβαρής αναπνευστικής νόσου.
Σε αυτούς περιλαμβάνονται ηλικιωμένοι, ανοσοκατεσταλμένοι και άτομα με ορισμένα χρόνια νοσήματα.
Ειδικά όταν οι λοιμώξεις αυξάνονται στην κοινότητα, η χρήση κατάλληλης μάσκας σε κλειστούς χώρους με συνωστισμό μπορεί να προσφέρει ένα επιπλέον επίπεδο προστασίας.
Όσοι έχουν σοβαρά αναπνευστικά ή καρδιολογικά προβλήματα καλό είναι να συμβουλεύονται τον γιατρό τους σχετικά με την καταλληλότερη επιλογή και την ανεκτικότητα μιας μάσκας υψηλής προστασίας.
Η προφύλαξη πρέπει να είναι αποτελεσματική αλλά και πρακτικά εφαρμόσιμη.
Μάσκα χωρίς υποχρεωτικότητα
Ένα από τα σημαντικότερα διδάγματα της πανδημίας είναι ότι η ατομική προστασία δεν χρειάζεται πάντοτε να συνδέεται με γενικευμένη υποχρεωτικότητα.
Ο καθένας μπορεί να αξιολογεί τον κίνδυνο και να λαμβάνει πρόσθετα μέτρα ανάλογα με τις συνθήκες.
Ένας άνθρωπος που επισκέπτεται ένα νοσοκομείο.
Ένας ηλικιωμένος που μπαίνει σε γεμάτο λεωφορείο.
Ένας εργαζόμενος που αναρρώνει από αναπνευστική λοίμωξη.
Ή ένας πολίτης που χρειάζεται να μετακινηθεί σε ημέρα έντονης αφρικανικής σκόνης.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η χρήση της κατάλληλης μάσκας μπορεί να έχει πρακτικό νόημα.
Χωρίς υπερβολές, χωρίς πανικό και χωρίς την ψευδαίσθηση ότι ένα μόνο μέτρο εξαλείφει κάθε κίνδυνο.
Τι μας έμαθε τελικά η πανδημία
Η πανδημία της COVID-19 άφησε πίσω της τεράστιες ανθρώπινες απώλειες, κοινωνικές επιπτώσεις και μια δύσκολη δημόσια συζήτηση γύρω από τα μέτρα προστασίας.
Η μάσκα έγινε σύμβολο αυτής της περιόδου.
Για ορισμένους συνδέθηκε με την ασφάλεια. Για άλλους με την ταλαιπωρία, τις υποχρεώσεις και τους περιορισμούς.
Σήμερα, όμως, μπορούμε να την αντιμετωπίζουμε χωρίς το συναισθηματικό βάρος εκείνων των χρόνων.
Ως ένα απλό εργαλείο δημόσιας υγείας, το οποίο έχει συγκεκριμένες δυνατότητες αλλά και περιορισμούς.
Η επιστήμη δεν υποστηρίζει ότι πρέπει να φοράμε μάσκα παντού και πάντοτε.
Υποστηρίζει ότι η σωστή χρήση μιας κατάλληλης μάσκας μπορεί να μειώσει συγκεκριμένους κινδύνους.
Και ίσως εδώ να βρίσκεται το ουσιαστικό δίδαγμα που οι Ιάπωνες είχαν ενσωματώσει στην καθημερινότητά τους πολύ πριν από εμάς.
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε την επόμενη πανδημία για να προστατεύσουμε την υγεία μας. Μερικές φορές, μια απλή προληπτική κίνηση αρκεί για να περιορίσει έναν υπαρκτό κίνδυνο.