Ήταν Τετάρτη 15 Νοεμβρίου 1972. Ένα οχηματαγωγό του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού ταξίδευε στον Σαρωνικό με προορισμό τη Ρόδο. Ο καιρός ήταν καλός και τίποτε δεν προμήνυε ότι μέσα σε λίγα λεπτά θα εκτυλισσόταν μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες του ελληνικού στόλου σε καιρό ειρήνης.
Το πλοίο ήταν το «Υποπλοίαρχος Μέρλιν» (L-166).
Λίγα μίλια έξω από το λιμάνι του Πειραιά, το τεράστιο δεξαμενόπλοιο «World Hero», γνωστό στα ελληνικά ως «Παγκόσμιος Ήρως», συμφερόντων του εφοπλιστή Σταύρου Νιάρχου, έπεσε πάνω του.
Η σύγκρουση ήταν καταστροφική.
Το μικρό πολεμικό πλοίο ανατράπηκε και βυθίστηκε μέσα σε ελάχιστα λεπτά.
Σαράντα τέσσερις άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και μόλις δεκατέσσερις κατάφεραν να σωθούν.
Πενήντα τέσσερα χρόνια αργότερα, η τραγωδία του «Μέρλιν» εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα πιο οδυνηρά κεφάλαια της ιστορίας του Πολεμικού Ναυτικού.
Ποιο ήταν το «Μέρλιν»
Το οχηματαγωγό «Υποπλοίαρχος Μέρλιν» ήταν αμερικανικής κατασκευής, τύπου Landing Ship Medium, γνωστού ως LSM.
Είχε ναυπηγηθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και προηγουμένως υπηρετούσε στο αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό με την ονομασία USS LSM-577.
Στη συνέχεια παραχωρήθηκε στην Ελλάδα και εντάχθηκε στον ελληνικό στόλο.
Το πλοίο είχε μήκος περίπου 62 μέτρα και προοριζόταν για τη μεταφορά στρατιωτικού προσωπικού, οχημάτων και υλικού.
Έφερε το όνομα του υποπλοιάρχου Νικολάου Μέρλιν, αξιωματικού του Πολεμικού Ναυτικού που είχε χάσει τη ζωή του κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στις 15 Νοεμβρίου 1972 είχε αποπλεύσει από τον Ναύσταθμο Σαλαμίνας για υπηρεσιακό ταξίδι προς τη Ρόδο.
Το υπερδεξαμενόπλοιο του Σταύρου Νιάρχου
Το «World Hero» ήταν ένα από τα μεγαλύτερα δεξαμενόπλοια της εποχής του.
Είχε χωρητικότητα περίπου 216.000 τόνων και ανήκε στα ναυτιλιακά συμφέροντα του Σταύρου Νιάρχου.
Έφερε σημαία Λιβερίας και αποτελούσε χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας γενιάς υπερδεξαμενόπλοιων που κυριαρχούσαν στις διεθνείς θαλάσσιες μεταφορές πετρελαίου.
Το τεράστιο μέγεθός του καθιστούσε ιδιαίτερα απαιτητικούς τους ελιγμούς, την επιβράδυνση και την αλλαγή πορείας.
Εκείνο το μεσημέρι είχε αποπλεύσει από την περιοχή του Σκαραμαγκά και κατευθυνόταν προς την έξοδο του Σαρωνικού.
Τα δύο πλοία κινούνταν στην ίδια ευρύτερη θαλάσσια περιοχή, όπου η ναυτιλιακή κυκλοφορία ήταν ιδιαίτερα πυκνή.
Η σύγκρουση που δεν αποφεύχθηκε
Η τραγωδία εκτυλίχθηκε περίπου στις 3.30 το απόγευμα.
Σύμφωνα με τη δικογραφία που παρατίθεται σε ιστορική μαρτυρία δημοσιευμένη από το Militaire.gr, το δεξαμενόπλοιο πλησίαζε το «Μέρλιν» από την πρύμνη του.
Στην περιγραφή των αποδιδόμενων παραβάσεων αναφέρεται ότι το «World Hero» κινούνταν με ταχύτητα τουλάχιστον 13 κόμβων, ενώ το οχηματαγωγό με περίπου 10 κόμβους.
Οι κατηγορίες περιλάμβαναν τη χρήση αυτόματου πιλότου, την ανεπαρκή επιτήρηση της θαλάσσιας κυκλοφορίας και την παράλειψη έγκαιρου ελιγμού αποφυγής.
Η πλώρη του δεξαμενόπλοιου χτύπησε το αριστερό πρυμναίο τμήμα του «Μέρλιν».
Η δύναμη της πρόσκρουσης ήταν τέτοια ώστε το μικρότερο πλοίο μετατοπίστηκε απότομα, στράφηκε και δέχθηκε δεύτερο, καταστροφικό εμβολισμό στην αριστερή πλευρά του.
Ακολούθησε η ανατροπή και η βύθιση.
Οι ναύτες που βρίσκονταν στα εσωτερικά διαμερίσματα δεν είχαν σχεδόν κανένα περιθώριο διαφυγής.
Οι δραματικές προσπάθειες διάσωσης
Αμέσως μετά τη σύγκρουση σήμανε συναγερμός στις λιμενικές και ναυτικές αρχές.
Στην περιοχή έσπευσαν πολεμικά και βοηθητικά σκάφη, περιπολικά του Λιμενικού, ιδιωτικά πλεούμενα και αεροσκάφη.
Σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές, σημαντικό ρόλο στην περισυλλογή των ναυαγών διαδραμάτισε το ολλανδικό φορτηγό πλοίο «Swindregt», το οποίο βρισκόταν κοντά στο σημείο της σύγκρουσης.
Το ολλανδικό πλοίο περισυνέλεξε οκτώ ανθρώπους.
Άλλοι έξι κατάφεραν να επιβιβαστούν σε σωστική λέμβο που είχε κατεβάσει το «World Hero».
Συνολικά σώθηκαν δεκατέσσερις.
Οι διασωθέντες μεταφέρθηκαν στη Μαρίνα Ζέας.
Οι έρευνες συνεχίστηκαν για τον εντοπισμό αγνοουμένων, αλλά ο απολογισμός ήταν τραγικός.
Σαράντα τέσσερα μέλη του πληρώματος δεν επέστρεψαν ποτέ.
Η έρευνα και οι ευθύνες
Από τις πρώτες ώρες ξεκίνησε η διερεύνηση των αιτίων.
Οι λιμενικές αρχές παρέλαβαν τα ναυτιλιακά έγγραφα του δεξαμενόπλοιου, ενώ εξετάστηκαν ο πλοίαρχος, αξιωματικοί και μέλη του πληρώματος.
Η τεχνική έρευνα διαπίστωσε ίχνη σύγκρουσης στην πλώρη του «World Hero».
Το βασικό ερώτημα ήταν γιατί ένα τόσο μεγάλο πλοίο δεν απέφυγε ένα μικρότερο σκάφος που έπλεε μπροστά του.
Η δικογραφία, όπως παρουσιάζεται σε ιστορική αναφορά του Πολεμικού Ναυτικού, απέδιδε στον πλοίαρχο του δεξαμενόπλοιου παραβάσεις των κανόνων ασφαλούς ναυσιπλοΐας.
Ιδιαίτερη σημασία είχε το γεγονός ότι το «Μέρλιν» θεωρούνταν καταφθανόμενο πλοίο, δηλαδή πλοίο που το δεξαμενόπλοιο πλησίαζε από πίσω.
Σύμφωνα με τους κανόνες αποφυγής συγκρούσεων, το πλοίο που καταφθάνει οφείλει να κρατηθεί μακριά από εκείνο που προπορεύεται.
Η έρευνα εξέτασε επίσης τη λειτουργία του αυτόματου πιλότου, την παρουσία παρατηρητή και την αντίδραση της γέφυρας του δεξαμενόπλοιου.
Δημοσιεύματα της εποχής αναφέρουν ότι υπήρξαν και διαφορετικές εκτιμήσεις για τη συμπεριφορά της γέφυρας του «Μέρλιν».
Το γεγονός αυτό δεν αναιρεί τις ευθύνες που αποδόθηκαν στο δεξαμενόπλοιο, αλλά δείχνει ότι η διερεύνηση υπήρξε σύνθετη.
Τι έγινε με τις αποζημιώσεις και τη Δικαιοσύνη
Σύμφωνα με ιστορική μαρτυρία που παραθέτει στοιχεία από τη σχετική δικογραφία, το Πολεμικό Ναυτικό δικαιώθηκε στην αστική διαδικασία και αποζημιώθηκε για την απώλεια του πλοίου.
Η ίδια πηγή δεν παραθέτει ολοκληρωμένη εικόνα για την τελική έκβαση της ποινικής υπόθεσης.
Επομένως, χωρίς το πλήρες δικαστικό αρχείο, δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως βεβαιωμένη κάποια συγκεκριμένη τελεσίδικη ποινική καταδίκη ή αθώωση.
Το βέβαιο είναι ότι η τραγωδία οδήγησε σε ανακριτικές διαδικασίες, τεχνικές πραγματογνωμοσύνες και δικαστική διεκδίκηση αποζημίωσης.
Το ναυάγιο στον βυθό του Σαρωνικού
Το «Μέρλιν» δεν ανελκύστηκε.
Σύμφωνα με δημοσιευμένες ιστορικές αναφορές, το ναυάγιο βρίσκεται σε βάθος περίπου 83 έως 94 μέτρων, σε απόσταση λίγων ναυτικών μιλίων από τις ακτές της Πειραϊκής.
Παραμένει εκεί ως υποθαλάσσιο μνημείο μιας τραγωδίας που σημάδεψε το Πολεμικό Ναυτικό.
Παλαιότερα δημοσιεύματα έχουν αναφερθεί και σε διαρροές πετρελαιοειδών από το ναυάγιο. Δεν υπάρχουν, ωστόσο, επαρκή πρόσφατα στοιχεία για να διαπιστωθεί εάν το φαινόμενο συνεχίζεται σήμερα.
Μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες του Πολεμικού Ναυτικού
Η βύθιση του «Μέρλιν» θεωρείται το δεύτερο πιο πολύνεκρο ναυτικό δυστύχημα του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού σε καιρό ειρήνης κατά τον 20ό αιώνα.
Το μεγαλύτερο είχε σημειωθεί στις 10 Μαρτίου 1923, όταν το επίτακτο ναυαγοσωστικό «Αλέξανδρος Ζ» βυθίστηκε στην περιοχή της Ψυττάλειας.
Εκείνη η τραγωδία στοίχισε τη ζωή σε 297 ανθρώπους.
Σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, η θάλασσα του Σαρωνικού έγινε ξανά τόπος μαζικού θανάτου ναυτικών.
Η σύγκριση των δύο δυστυχημάτων αναδεικνύει πόσο καθοριστική είναι η τήρηση των κανόνων ασφαλείας, ακόμη και σε περιοχές που θεωρούνται οικείες και βρίσκονται κοντά σε μεγάλα λιμάνια.
Το μάθημα που παραμένει επίκαιρο
Σήμερα, περισσότερο από μισό αιώνα μετά το δυστύχημα, τα εμπορικά πλοία διαθέτουν πολύ πιο προηγμένα συστήματα ναυσιπλοΐας.
Ραντάρ, δορυφορική παρακολούθηση, ηλεκτρονικοί χάρτες και συστήματα αυτόματης αναγνώρισης πλοίων έχουν αλλάξει ριζικά τη ναυτιλία.
Όμως η τεχνολογία δεν υποκαθιστά την ευθύνη του ανθρώπου.
Η σωστή επιτήρηση, η ασφαλής ταχύτητα, η έγκαιρη εκτίμηση του κινδύνου και η συμμόρφωση με τους διεθνείς κανονισμούς παραμένουν θεμελιώδεις προϋποθέσεις της ασφάλειας στη θάλασσα.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο δίδαγμα από την τραγωδία του «Μέρλιν».
Σαράντα τέσσερα ονόματα που δεν πρέπει να ξεχαστούν
Η ιστορία του «Μέρλιν» δεν είναι μόνο η ιστορία δύο πλοίων που συγκρούστηκαν.
Είναι η ιστορία 44 ανθρώπων που χάθηκαν στη διάρκεια μιας συνηθισμένης υπηρεσιακής αποστολής.
Ανθρώπων που είχαν οικογένειες, φίλους, σχέδια και μια ζωή μπροστά τους.
Στις 15 Νοεμβρίου 1972, λίγα μόλις μίλια από τον Πειραιά, ένα ταξίδι προς τη Ρόδο μετατράπηκε σε εθνική τραγωδία.
Και η θάλασσα του Σαρωνικού έγινε ο τόπος όπου γράφτηκε μία από τις πιο θλιβερές σελίδες της ιστορίας του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού.
