Κάθε χρόνο στις Πανελλήνιες, το ερώτημα δεν είναι πια μόνο αν οι έφηβοι διαβάζουν. Είναι αν μπορούν να μείνουν αρκετή ώρα μόνοι με το βιβλίο τους, χωρίς ειδοποιήσεις, βίντεο, reels και την ψευδαίσθηση ότι «έμαθαν» κάτι επειδή το είδαν σε 60 δευτερόλεπτα.
Το κινητό πάνω στο γραφείο είναι ίσως το πιο ύπουλο «βιβλίο» της εποχής. Ανοίγει για ένα εκπαιδευτικό βίντεο, συνεχίζει με ένα TikTok, περνά σε ένα reel, επιστρέφει σε ένα μήνυμα και, όταν ο μαθητής σηκώσει το κεφάλι, έχει χαθεί ένα μισάωρο. Ή και περισσότερο.
Το θέμα δεν είναι αν τα social media είναι πάντοτε εχθρός της μάθησης. Δεν είναι. Ένα καλό βίντεο Φυσικής, μια καθαρή εξήγηση στα Μαθηματικά, μια σύντομη υπενθύμιση Ιστορίας, μπορεί πράγματι να βοηθήσει. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η βοήθεια γίνεται κατανάλωση. Όταν ο μαθητής δεν μελετά, αλλά περιηγείται. Όταν δεν λύνει άσκηση, αλλά βλέπει κάποιον άλλο να τη λύνει. Όταν δεν γράφει έκθεση, αλλά παρακολουθεί «tips» για το πώς δήθεν γράφεται η τέλεια έκθεση.
Στις Πανελλήνιες, όμως, δεν βαθμολογείται το scroll. Βαθμολογείται η αντοχή, η σύνθεση, η μνήμη, η κρίση, η δυνατότητα να αναπτύξεις απάντηση υπό πίεση και σε συγκεκριμένο χρόνο.
Εδώ μπαίνει το πραγματικό ερώτημα: αν ένα ελληνόπουλο δεν είχε τόσο σοβαρή καθημερινή απασχόληση με τα social media και το διαδίκτυο, πόσο χρόνο θα χρειαζόταν για να προετοιμαστεί σωστά για τις Πανελλήνιες;
Η πιο ειλικρινής απάντηση είναι: όχι άπειρο χρόνο. Αλλά σίγουρα έναν χρόνο πειθαρχημένης προετοιμασίας.
Για έναν μαθητή της Γ΄ Λυκείου που στοχεύει σοβαρά σε πανεπιστημιακή σχολή, μια ρεαλιστική εκτίμηση είναι 8 έως 10 μήνες συστηματικής δουλειάς, με 3 έως 4 ώρες καθαρής προσωπικής μελέτης τις περισσότερες καθημερινές, περισσότερο χρόνο τα Σαββατοκύριακα και πολύ πιο πυκνή επανάληψη τους τελευταίους δύο μήνες. Με απλά λόγια: περίπου 20 έως 30 ώρες ουσιαστικής μελέτης την εβδομάδα, εκτός σχολείου και φροντιστηρίου.
Σε ετήσια βάση, αυτό μεταφράζεται περίπου σε 700 έως 1.000 ώρες συγκεντρωμένης προετοιμασίας. Για σχολές υψηλής ζήτησης όπως Ιατρικές, Πολυτεχνικές, Νομικές, Ψυχολογίες, Οικονομικά υψηλής βάσης, το νούμερο μπορεί να ξεπεράσει τις 1.200 ώρες, ειδικά όταν υπάρχουν κενά από προηγούμενες τάξεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος διαβάζει 1.000 ώρες περνά. Ούτε ότι όποιος διαβάζει λιγότερο αποτυγχάνει. Σημαίνει όμως ότι οι Πανελλήνιες είναι από τα συστήματα που απαιτούν μακρά, συνεχόμενη πειθαρχία. Ο μαθητής δεν δίνει απλώς ένα τεστ. Δίνει κρίσιμα μαθήματα που καθορίζουν, με μεγάλη συμπύκνωση άγχους, την πρόσβασή του σε συγκεκριμένο επιστημονικό πεδίο.
Και εκεί η απώλεια χρόνου από τα social media δεν είναι μόνο ποσοτική. Δεν είναι μόνο «έχασα δύο ώρες». Είναι και ποιοτική: έσπασα τη συγκέντρωση, έκοψα τον ειρμό, μπήκα σε ρυθμό γρήγορης εικόνας και μετά ζητώ από τον εγκέφαλό μου να αντέξει τρεις ώρες απαιτητικής γραπτής εξέτασης.
Το διάβασμα στο εξωτερικό
Η σύγκριση με την Ευρώπη δείχνει ότι το ελληνικό σύστημα δεν είναι το μόνο δύσκολο. Είναι όμως από τα πιο συμπυκνωμένα.
Στην Ισπανία, για παράδειγμα, οι μαθητές δίνουν την PAU, παλαιότερα γνωστή και ως EBAU ή Selectividad. Υπάρχει εξεταστική διαδικασία για την πρόσβαση στο πανεπιστήμιο, με μαθήματα που συνδέονται με το Bachillerato. Όμως ο τελικός βαθμός πρόσβασης δεν εξαρτάται μόνο από την εξέταση: συνυπολογίζεται και η επίδοση στο λύκειο. Άρα η πίεση δεν πέφτει αποκλειστικά σε λίγες ημέρες. Είναι πιο μοιρασμένη. Ένας Ισπανός μαθητής προετοιμάζεται ουσιαστικά σε όλη τη διετία του Bachillerato, αλλά η καθαρά εξεταστική προετοιμασία συνήθως κορυφώνεται τους τελευταίους μήνες.
Στη Γαλλία, η εικόνα είναι διαφορετική. Το Baccalauréat δεν είναι ένα στιγμιαίο «όλα ή τίποτα». Περιλαμβάνει τελικές εξετάσεις αλλά και συνεχή αξιολόγηση. Για την είσοδο στην τριτοβάθμια εκπαίδευση υπάρχει το Parcoursup, δηλαδή μια πλατφόρμα αιτήσεων, επιλογών και αξιολόγησης φακέλου. Για τα απλά πανεπιστήμια, ο Γάλλος μαθητής δεν ζει ακριβώς το ελληνικό μοντέλο των Πανελληνίων. Αν όμως στοχεύει στις Grandes Écoles, τότε μπαίνει σε άλλο επίπεδο δυσκολίας: οι περίφημες προπαρασκευαστικές τάξεις, οι CPGE, κρατούν δύο χρόνια μετά το απολυτήριο και προετοιμάζουν για ανταγωνιστικούς διαγωνισμούς. Εκεί, το συνολικό βάρος μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερο από το ελληνικό Απλώς έρχεται μετά το λύκειο.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η σύγκριση είναι ακόμη πιο σύνθετη. Το SAT, όπου ζητείται, διαρκεί λίγο περισσότερο από δύο ώρες. Ένας μαθητής μπορεί να προετοιμαστεί για το τεστ σε μερικούς μήνες, με οργανωμένο πρόγραμμα, επίσημα practice tests και στοχευμένη εξάσκηση. Από αυτή την άποψη, το καθαρό εξεταστικό φορτίο του SAT είναι πολύ μικρότερο από τις Πανελλήνιες.
Αλλά η αμερικανική εισαγωγή στο πανεπιστήμιο δεν είναι μόνο SAT. Είναι βαθμοί τετραετίας, συστατικές επιστολές, essays, εξωσχολικές δραστηριότητες, επιλογή μαθημάτων, προσωπικό προφίλ. Δηλαδή δεν υπάρχει η ελληνική συμπύκνωση των τεσσάρων μαθημάτων, αλλά υπάρχει ένας μακρύτερος αγώνας δημιουργίας φακέλου. Ο Αμερικανός μαθητής δεν πιέζεται πάντα από μία εθνική εξέταση. Πιέζεται από την ανάγκη να δείχνει «ολόκληρος υποψήφιος» από τα 15 του.
Άρα, ποιος χρειάζεται περισσότερο χρόνο;
Για καθαρή εξεταστική προετοιμασία, ο Έλληνας υποψήφιος των Πανελληνίων χρειάζεται συνήθως πολύ περισσότερο χρόνο από έναν Αμερικανό μαθητή που προετοιμάζεται μόνο για SAT ή ACT. Χρειάζεται επίσης πιο συγκεντρωμένο χρόνο από έναν Ισπανό ή έναν Γάλλο μαθητή που διεκδικεί απλή πανεπιστημιακή πρόσβαση. Αν όμως συγκριθεί με έναν Γάλλο που μπαίνει σε CPGE για Grandes Écoles, τότε η γαλλική διαδρομή γίνεται μακρύτερη και βαρύτερη.
Το ελληνικό πρόβλημα είναι ότι το σύστημα φορτώνει τεράστιο βάρος σε μία χρονιά και σε λίγες ημέρες εξετάσεων. Το ψηφιακό πρόβλημα είναι ότι τα social media επιτίθενται ακριβώς σε αυτό που χρειάζεται περισσότερο ο υποψήφιος: συνέχεια προσοχής.
Ένας μαθητής που χάνει δύο ώρες την ημέρα σε άσκοπο scroll, δεν χάνει απλώς δεκατέσσερις ώρες την εβδομάδα. Χάνει σχεδόν έναν ολόκληρο δεύτερο κύκλο μελέτης. Σε έναν μήνα, αυτές οι ώρες γίνονται 50 με 60. Σε μια σχολική χρονιά, μπορούν να φτάσουν τις 400. Δηλαδή σχεδόν μισή προετοιμασία.
Οι Πανελλήνιες δεν κερδίζονται με απομόνωση από τον κόσμο. Κερδίζονται με πρόγραμμα. Με ύπνο. Με επανάληψη. Με γραπτή εξάσκηση. Με καθαρό μυαλό. Και κυρίως με την ικανότητα του μαθητή να λέει στο κινητό: όχι τώρα.
Γιατί στο τέλος, το πραγματικό δίλημμα δεν είναι TikTok ή τετράδιο. Είναι αν ο μαθητής ελέγχει το εργαλείο ή αν το εργαλείο ελέγχει τον μαθητή
