Για πολλές γενιές Ελλήνων, το Σάββατο δεν ήταν ημέρα ξεκούρασης αλλά μια ακόμη ημέρα δουλειάς. Η σταδιακή επικράτηση του πενθημέρου άλλαξε την οικογενειακή ζωή, τον ελεύθερο χρόνο, τις μετακινήσεις και την ίδια την αντίληψη για την ισορροπία εργασίας και προσωπικής ζωής. Δεν επρόκειτο για μια αλλαγή που ήρθε από τη μια μέρα στην άλλη: προηγήθηκαν εργατικές διεκδικήσεις, συλλογικές διαπραγματεύσεις και διαδοχικές νομοθετικές ρυθμίσεις.
Τι ακριβώς συνέβη το 1980
Στις 29 Δεκεμβρίου 1980, με Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου που κυρώθηκε με τον νόμο 1157/1981, καθιερώθηκε η πενθήμερη εβδομάδα εργασίας στις δημόσιες υπηρεσίες, από Δευτέρα έως Παρασκευή, χωρίς μείωση των συνολικών εβδομαδιαίων ωρών. Επομένως, η φράση «το 1980 καθιερώθηκε το πενθήμερο στην Ελλάδα» χρειάζεται διευκρίνιση: αφορά πρωτίστως το Δημόσιο, όχι την πρώτη εμφάνιση του θεσμού σε ολόκληρη την οικονομία.
Ο ιδιωτικός τομέας είχε προηγηθεί
Η πενθήμερη απασχόληση στον ιδιωτικό τομέα είχε ήδη προβλεφθεί από την Εθνική Γενική Συλλογική Σύμβαση Εργασίας του 1975. Η εφαρμογή δεν υπήρξε ταυτόχρονη και ομοιόμορφη σε όλους τους κλάδους. Καθοριστικός επόμενος σταθμός ήταν η συλλογική σύμβαση του 1984, με την οποία το συμβατικό εβδομαδιαίο ωράριο διαμορφώθηκε στις 40 ώρες. Έτσι εδραιώθηκε το γνωστό οκτάωρο επί πέντε ημέρες.
Ισχύει το πενθήμερο το 2026;
Ναι. Το πενθήμερο παραμένει βασικό σύστημα πλήρους απασχόλησης σε μεγάλο μέρος της οικονομίας. Ωστόσο δεν αποτελεί το μοναδικό νόμιμο σύστημα: προβλέπεται και εξαήμερη κατανομή του 40ώρου. Στο πενθήμερο το συμβατικό ωράριο είναι 8 ώρες ημερησίως, ενώ στο εξαήμερο 6 ώρες και 40 λεπτά. Το νόμιμο ανώτατο εβδομαδιαίο ωράριο, που διακρίνεται από το συμβατικό, είναι 45 ώρες στο πενθήμερο και 48 στο εξαήμερο· οι επιπλέον ώρες υπόκεινται στους κανόνες υπερεργασίας και υπερωρίας.
Πότε μπορεί να προστεθεί έκτη ημέρα
Ο νόμος 5053/2023 επέτρεψε υπό αυστηρές προϋποθέσεις πρόσθετη έκτη ημέρα σε συγκεκριμένες επιχειρήσεις συνεχούς λειτουργίας και σε ορισμένες επιχειρήσεις με εναλλασσόμενες βάρδιες και εξαιρετικά αυξημένο, απρόβλεπτο φόρτο. Απαιτείται η προβλεπόμενη προαναγγελία στο πληροφοριακό σύστημα ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ. Η πρόσθετη απασχόληση δεν μπορεί να υπερβαίνει τις οκτώ ώρες και αμείβεται με προσαύξηση 40%. Οι ειδικές αυτές διατάξεις δεν εφαρμόζονται στις ξενοδοχειακές και επισιτιστικές επιχειρήσεις. Δεν σημαίνει λοιπόν ότι καταργήθηκε γενικά το πενθήμερο ή ότι κάθε εργοδότης μπορεί ελεύθερα να επιβάλλει έκτη ημέρα.
Από το Σάββατο της δουλειάς στην τετραήμερη εβδομάδα
Η συζήτηση πλέον έχει μετακινηθεί και προς την τετραήμερη εβδομάδα, τη μείωση του χρόνου εργασίας και την παραγωγικότητα. Όμως άλλο είναι η πραγματική μείωση των ωρών με διατήρηση αποδοχών και άλλο η συμπίεση των ίδιων ωρών σε λιγότερες ημέρες. Η τηλεργασία και οι ψηφιακές τεχνολογίες αλλάζουν το πού και πότε εργαζόμαστε, όχι αυτομάτως τα θεσμοθετημένα δικαιώματα ανάπαυσης.
Το ουσιαστικό ερώτημα
Σαράντα έξι χρόνια μετά το 1980, η συζήτηση δεν είναι απλώς αν το Σάββατο είναι αργία για τον εργαζόμενο. Είναι αν ο χρόνος ανάπαυσης προστατεύεται πραγματικά, αν η επιπλέον εργασία αμείβεται και ελέγχεται και αν η οικονομική πρόοδος μεταφράζεται σε καλύτερη ζωή. Το πενθήμερο εξακολουθεί να ισχύει. Η πρόκληση είναι να μην καταλήξει για ορισμένους εργαζομένους δικαίωμα μόνο στα χαρτιά.
Πηγές: Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης, ΚΕΠΕΑ/ΓΣΕΕ, ΙΝΕ/ΓΣΕΕ, Ν. 1157/1981, Ν. 4808/2021, Ν. 5053/2023.
