Στις 16 Σεπτεμβρίου 1904 η Αθήνα έκανε ένα τεχνολογικό άλμα που άλλαξε για πάντα τις μετακινήσεις της. Ο Σιδηρόδρομος Αθηνών–Πειραιώς, που επί 35 χρόνια λειτουργούσε με ατμομηχανές, έγινε ηλεκτροκίνητος. Ήταν η γέννηση του «Ηλεκτρικού», όπως εξακολουθούν να τον αποκαλούν οι Αθηναίοι περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα. (Εθνικό Ευρετήριο Αρχείων)
Από τον ατμό στον ηλεκτρισμό
Η ιστορία είχε αρχίσει στις 27 Φεβρουαρίου 1869, όταν εγκαινιάστηκε ο πρώτος αστικός σιδηρόδρομος της χώρας, από το Θησείο έως τον Πειραιά. Η γραμμή είχε μήκος περίπου 8,5 χιλιόμετρα και ο πρώτος ατμοκίνητος συρμός αποτελούνταν από έξι βαγόνια. Η διαδρομή γινόταν περίπου σε 19 λεπτά, εντυπωσιακός χρόνος για την εποχή.
Το 1882 προστέθηκαν οι σταθμοί Φαλήρου και Μοσχάτου, ενώ το 1895 η γραμμή επεκτάθηκε από το Θησείο μέσω Μοναστηρακίου έως την παλιά Ομόνοια, στη συμβολή των οδών Αθηνάς και Λυκούργου. Μέχρι το 1904 η γραμμή είχε γίνει διπλή. (eMetro)
Τα πρώτα ηλεκτρικά βαγόνια
Για την ηλεκτροκίνηση χρησιμοποιήθηκε σύστημα τρίτης τροχιάς συνεχούς ρεύματος περίπου 550–600 Volt. Η πρώτη μεγάλη παραγγελία ηλεκτρικού τροχαίου υλικού περιλάμβανε 40 ξύλινα οχήματα – 20 κινητήρια και 20 ρυμουλκούμενα. Οι συρμοί μπορούσαν να σχηματίζονται με τρία, τέσσερα ή έξι οχήματα.
Ήταν ξύλινα βαγόνια επάνω σε μεταλλικό πλαίσιο, πολύ διαφορετικά από τα σημερινά, αλλά για τα δεδομένα της Αθήνας του 1904 αντιπροσώπευαν την τελευταία λέξη της τεχνολογίας.
Οι Αθηναίοι φοβούνταν να μπουν μέσα
Το παράδοξο είναι ότι η τεχνολογική επανάσταση δεν έγινε δεκτή μόνο με ενθουσιασμό. Ο ηλεκτρισμός ήταν ακόμη κάτι άγνωστο για μεγάλο μέρος του πληθυσμού και αρκετοί φοβούνταν ακόμη και να επιβιβαστούν.
Δύο ημέρες μετά τα εγκαίνια, στις 18 Σεπτεμβρίου 1904, η εφημερίδα «Καιροί» σατίριζε τον φόβο των επιβατών με έναν ταξιδιώτη που ζητούσε απλό και όχι μετ’ επιστροφής εισιτήριο για το Φάληρο, επειδή δεν ήταν βέβαιος –όπως έλεγε– ότι θα έφθανε ζωντανός! (Μηχανικός Ουσίας)
Πόσοι ταξίδευαν και πόσο κόστιζε
Εδώ χρειάζεται μια ιστορική διευκρίνιση. Οι εύκολα προσβάσιμες ιστορικές πηγές δεν δίνουν ασφαλή, ενιαίο αριθμό ημερήσιων επιβατών ειδικά για το 1904, ούτε έναν ενιαίο ναύλο Πειραιά–Ομόνοιας που να μπορεί να αναφερθεί χωρίς επιφύλαξη. Υπήρχαν διαφορετικές θέσεις και τιμές ανά προορισμό. Οι πηγές της εποχής αναφέρουν ρητά ακόμη και εισιτήριο πρώτης θέσης προς το Φάληρο. Για τον λόγο αυτό δεν είναι σωστό να κατασκευάσουμε έναν αριθμό επιβατών ή μία τιμή εισιτηρίου χωρίς πρωτογενές τεκμήριο.
Γνωρίζουμε, πάντως, πόσο σημαντική οικονομικά είχε γίνει η γραμμή: το 1904 οι εισπράξεις των Σιδηροδρόμων Αθηνών–Πειραιώς αναφέρονται σε περίπου 194.500 δραχμές ανά εγκατεστημένο χιλιόμετρο, στοιχείο που δείχνει την εξαιρετικά μεγάλη χρήση της για τα δεδομένα της εποχής. (Δημήτρης Τερτίπης)
Η μεγάλη πορεία προς τον Βορρά
Η σημερινή γραμμή Πειραιάς–Κηφισιά δεν δημιουργήθηκε μονομιάς. Το αποφασιστικό βήμα έγινε μετά την ίδρυση των Ελληνικών Ηλεκτρικών Σιδηροδρόμων, το 1926. Τα έργα επέκτασης προς βορρά άρχισαν ουσιαστικά το 1928, με στόχο τη σύνδεση της γραμμής με τον σιδηρόδρομο της Κηφισιάς. (Avagnon)
Ο νέος υπόγειος σταθμός της Ομόνοιας εγκαινιάστηκε το 1930, η Βικτώρια το 1948 και η Αττική το 1949. Ακολούθησε η μεγάλη επέκταση της δεκαετίας του 1950: Άγιος Νικόλαος, Κάτω Πατήσια, Άνω Πατήσια, Περισσός και Νέα Ιωνία το 1956, Ηράκλειο το 1957 και τελικά Κηφισιά στις 10 Αυγούστου 1957. (Βατραχάνθρωποι)
Έτσι, περισσότερο από μισό αιώνα μετά την ηλεκτροκίνηση, ο παλιός σιδηρόδρομος Αθήνας–Πειραιά είχε μεταμορφωθεί στον άξονα Πειραιάς–Κηφισιά.
Ο «Ηλεκτρικός» σήμερα
Σήμερα ο ιστορικός Ηλεκτρικός είναι η Γραμμή 1 του Μετρό της Αθήνας. Συνδέει τον Πειραιά με την Κηφισιά περνώντας από 24 σταθμούς, μεταξύ των οποίων Φάληρο, Μοσχάτο, Καλλιθέα, Θησείο, Μοναστηράκι, Ομόνοια, Βικτώρια, Πατήσια, Νέα Ιωνία, Ηράκλειο, Μαρούσι και ΚΑΤ.
Για ολόκληρη τη διαδρομή Πειραιάς–Κηφισιά η ΣΤΑΣΥ υπολογίζει σήμερα περίπου 51 λεπτά. Πειραιάς–Ομόνοια χρειάζεται περίπου 19 λεπτά και Πειραιάς–Μοναστηράκι περίπου 17 λεπτά. (ΣΤΑΣΥ)
Τις καθημερινές, στις ώρες μεγαλύτερης ζήτησης, τα δρομολόγια πραγματοποιούνται περίπου ανά 6 λεπτά, ενώ ανάλογα με την ώρα η συχνότητα μεταβάλλεται. (ΣΤΑΣΥ)
Ένας σιδηρόδρομος που έγινε κομμάτι της Αθήνας
Ο Ηλεκτρικός είναι κάτι περισσότερο από μία γραμμή συγκοινωνίας. Είναι ένα ζωντανό κομμάτι της ιστορίας της πρωτεύουσας.
Ξεκίνησε το 1869 με ατμομηχανή και έξι βαγόνια. Έφθασε στην Ομόνοια, πέρασε κάτω από την Αθήνα, ηλεκτροκινήθηκε το 1904, προχώρησε στα Πατήσια και στη Νέα Ιωνία και τελικά έφθασε στην Κηφισιά.
Και 122 χρόνια μετά την ημέρα που οι Αθηναίοι κοιτούσαν με φόβο τα πρώτα ηλεκτρικά ξύλινα βαγόνια, ο απόγονός τους εξακολουθεί να ανεβοκατεβαίνει καθημερινά τον ίδιο ιστορικό άξονα, από το λιμάνι του Πειραιά μέχρι τα βόρεια προάστια.
