Στις 21 Αυγούστου 1866, στα Ασκύφου των Σφακίων, η Γενική Συνέλευση των Κρητών παίρνει μία απόφαση που συμπυκνώνει έναν αγώνα δεκαετιών: κατάργηση της οθωμανικής κυριαρχίας και ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.
Η επίσημη επαναστατική διακήρυξη συνέδεε ευθέως τον αγώνα με την Επανάσταση του 1821 και διακήρυσσε ως σταθερό πόθο των Κρητών την ένωση με τη «μητέρα Ελλάδα». (Ebooks)
Ήταν η αρχή της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης του 1866-1869.
Το Αρκάδι συγκλονίζει την Ευρώπη
Η εξέγερση εξαπλώθηκε γρήγορα, παρά το γεγονός ότι οι διεθνείς συσχετισμοί δεν ευνοούσαν τους Κρητικούς. Η ελληνική κυβέρνηση δεν μπορούσε να εμπλακεί επίσημα και οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν ήταν διατεθειμένες να συγκρουστούν με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. (Crete.gov.gr)
Το γεγονός που σημάδεψε την Επανάσταση ήταν το Ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου, τον Νοέμβριο του 1866. Πολεμιστές και άμαχοι που είχαν καταφύγει στο μοναστήρι αντιστάθηκαν στις οθωμανικές δυνάμεις και η ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης μετατράπηκε σε σύμβολο αυτοθυσίας.
Η εικόνα του Αρκαδίου ταξίδεψε στην Ευρώπη και προκάλεσε ένα ισχυρό φιλελληνικό κύμα.
Η Επανάσταση, όμως, εξαντλήθηκε και καταπνίγηκε έως το 1869. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία παραχώρησε με τον Οργανικό Νόμο του 1868 ορισμένες διοικητικές και πολιτικές διευκολύνσεις, χωρίς φυσικά να αποδεχθεί την Ένωση.
Από την αποτυχία του 1869 στην αυτονομία
Η Κρήτη δεν σταμάτησε να επαναστατεί.
Νέες εξεγέρσεις και η συνεχής πίεση του κρητικού στοιχείου οδήγησαν τελικά, μετά την επανάσταση του 1897 και τη διεθνή επέμβαση, στη δημιουργία της Κρητικής Πολιτείας το 1898.
Το νησί απέκτησε καθεστώς αυτονομίας, με ύπατο αρμοστή τον πρίγκιπα Γεώργιο της Ελλάδας, παραμένοντας τυπικά υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου.
Και τότε αναδεικνύεται η προσωπικότητα που έμελλε να αλλάξει όχι μόνο την Κρήτη αλλά ολόκληρη την Ελλάδα: ο Ελευθέριος Βενιζέλος.
Η σύγκρουσή του με τον πρίγκιπα Γεώργιο κορυφώθηκε με την Επανάσταση του Θερίσου το 1905, με βασικό αίτημα την πολιτική αλλαγή και τελικό εθνικό στόχο την Ένωση.
1η Δεκεμβρίου 1913: Η Κρήτη είναι πλέον Ελλάδα
Η μεγάλη δικαίωση ήρθε μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Η Κρήτη είχε ήδη ανακηρύξει μονομερώς την Ένωσή της με την Ελλάδα το 1908, όμως απαιτήθηκαν ακόμη χρόνια διπλωματικών και στρατιωτικών εξελίξεων για να υπάρξει διεθνής κατοχύρωση.
Με τη Συνθήκη του Λονδίνου το 1913 ο Σουλτάνος παραιτήθηκε από τα δικαιώματά του στην Κρήτη, ενώ οι επόμενες διεθνείς συμφωνίες ολοκλήρωσαν τη διαδικασία.
Στις 1 Δεκεμβρίου 1913, στο φρούριο του Φιρκά στα Χανιά, υψώθηκε επίσημα η ελληνική σημαία παρουσία του βασιλιά Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου.
Η Κρήτη ήταν πλέον και επίσημα αναπόσπαστο τμήμα του ελληνικού κράτους.
Από το ψήφισμα των Σφακίων του 1866 μέχρι την ημέρα εκείνη είχαν περάσει 47 χρόνια.
Η Κρήτη των 8.336 τετραγωνικών χιλιομέτρων
Η Κρήτη είναι το μεγαλύτερο νησί της Ελλάδας και το πέμπτο μεγαλύτερο της Μεσογείου, με έκταση περίπου 8.336 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Διοικητικά αποτελεί μία από τις 13 Περιφέρειες της χώρας και χωρίζεται σήμερα σε τέσσερις Περιφερειακές Ενότητες, που αντιστοιχούν στους παλαιούς νομούς:
Χανίων, Ρεθύμνου, Ηρακλείου και Λασιθίου.
Πρωτεύουσα και μεγαλύτερη πόλη είναι το Ηράκλειο, ενώ σημαντικότερα αστικά κέντρα είναι τα Χανιά, το Ρέθυμνο, ο Άγιος Νικόλαος, η Ιεράπετρα και η Σητεία.
Σύμφωνα με την Απογραφή Πληθυσμού-Κατοικιών του 2021 της ΕΛΣΤΑΤ, ο μόνιμος πληθυσμός της Περιφέρειας Κρήτης είναι περίπου 624.000 κάτοικοι. (ΕΛΣΤΑΤ)
Το νησί διαθέτει 24 δήμους.
Από τον Ψηλορείτη έως τη Γαύδο
Η Κρήτη έχει μήκος περίπου 260 χιλιόμετρα από δυτικά προς ανατολικά και χαρακτηρίζεται από τρεις μεγάλους ορεινούς όγκους: τα Λευκά Όρη, τον Ψηλορείτη και τη Δίκτη.
Υψηλότερη κορυφή είναι ο Τίμιος Σταυρός στον Ψηλορείτη, στα 2.456 μέτρα.
Στην Περιφέρεια Κρήτης ανήκει και η Γαύδος, το νοτιότερο κατοικημένο νησί της Ελλάδας και ένα από τα νοτιότερα σημεία της Ευρώπης.
Η γεωγραφική θέση της Κρήτης, ανάμεσα σε Ευρώπη, Ασία και Αφρική, εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί αποτέλεσε επί χιλιετίες τόπο εμπορίου, πολιτισμού αλλά και σκληρών πολεμικών αναμετρήσεων.
Η πατρίδα πολιτικών που σημάδεψαν την Ελλάδα
Η Κρήτη έχει αφήσει εξαιρετικά ισχυρό αποτύπωμα και στην πολιτική ζωή της χώρας.
Πάνω απ’ όλους βρίσκεται ο Ελευθέριος Βενιζέλος, γεννημένος στις Μουρνιές Χανίων το 1864. Πρωταγωνίστησε στον αγώνα της Κρήτης και στη συνέχεια ως πρωθυπουργός συνέδεσε το όνομά του με τη μεγαλύτερη εδαφική επέκταση της νεότερης Ελλάδας.
Ο γιος του, Σοφοκλής Βενιζέλος, επίσης από τα Χανιά, διετέλεσε επανειλημμένα πρωθυπουργός.
Σπουδαία κρητική πολιτική προσωπικότητα υπήρξε και ο Ρεθυμνιώτης Εμμανουήλ Τσουδερός, πρωθυπουργός της Ελλάδας κατά τη γερμανική εισβολή του 1941 και επικεφαλής της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης.
Από τα Χανιά προερχόταν και ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ένας από τους μακροβιότερους κοινοβουλευτικούς της μεταπολεμικής Ελλάδας, ο οποίος διετέλεσε πρωθυπουργός από το 1990 έως το 1993.
Η ίδια πολιτική οικογένεια συνεχίζει να βρίσκεται στο επίκεντρο της ελληνικής πολιτικής ζωής με τον Κυριάκο Μητσοτάκη, ο οποίος, αν και γεννήθηκε στην Αθήνα, έχει την πολιτική και οικογενειακή του καταγωγή στα Χανιά και εκλέγεται εκεί βουλευτής.
Ένα νησί με ιστορία χιλιάδων ετών
Η ιστορία της Κρήτης, φυσικά, δεν αρχίζει το 1866.
Εδώ αναπτύχθηκε ο Μινωικός Πολιτισμός, ένας από τους πρώτους μεγάλους πολιτισμούς της Ευρώπης, με επίκεντρο την Κνωσό. Ακολούθησαν Ρωμαίοι, Βυζαντινοί, Άραβες, Βενετοί και Οθωμανοί.
Η βενετική παρουσία άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στις πόλεις και στα λιμάνια της. Το 1669, μετά τη μεγάλη πολιορκία του Χάνδακα, η Κρήτη πέρασε ουσιαστικά υπό οθωμανικό έλεγχο.
Ακολούθησαν περισσότερα από δύο χρόνια αιώνων εξεγέρσεων.
Και γι’ αυτό η 21η Αυγούστου 1866 δεν είναι απλώς ακόμη μία ημερομηνία στο μεγάλο κρητικό ημερολόγιο.
Στα Σφακιά εκείνη την ημέρα οι Κρητικοί διακήρυξαν κάτι που τότε έμοιαζε εξαιρετικά δύσκολο να πραγματοποιηθεί. Η Επανάσταση του 1866 χάθηκε στρατιωτικά, αλλά ο πολιτικός της στόχος επέζησε.
Το «Ένωσις ή Θάνατος» χρειάστηκε σχεδόν μισό αιώνα ακόμη. Στις 1 Δεκεμβρίου 1913, όμως, η ελληνική σημαία στον Φιρκά έδωσε την οριστική απάντηση: η Κρήτη ήταν πια Ελλάδα.
