Από την Κέρκυρα στα διπλωματικά σαλόνια της Ευρώπης και από εκεί στην Ελλάδα της Επανάστασης. Ο Καποδίστριας επιχείρησε να δημιουργήσει ένα οργανωμένο κράτος, αλλά η σύγκρουσή του με τους τοπικούς ισχυρούς και η δυναμική πλευρά της διακυβέρνησής του οδήγησαν σε μια βαθιά πολιτική κρίση, που κορυφώθηκε με τη δολοφονία του.
Το πρωινό που βάφτηκε με αίμα το Ναύπλιο
Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου 1831, σύμφωνα με το παλαιό ημερολόγιο, ή 9 Οκτωβρίου με το σημερινό. Ο Ιωάννης Καποδίστριας κατευθύνεται προς τον Ιερό Ναό του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο για να παρακολουθήσει τη Θεία Λειτουργία.
Στην είσοδο της εκκλησίας τον περιμένουν δύο άνδρες. Ο Κωνσταντίνος και ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης, αδελφός και γιος αντίστοιχα του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, του ιστορικού αρχηγού των Μανιατών.
Ο Κυβερνήτης δέχεται πυροβολισμό και χτύπημα με μαχαίρι. Πέφτει νεκρός, σε ηλικία 55 ετών. Ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης σκοτώνεται σχεδόν αμέσως κατά τη διαφυγή του. Ο Γεώργιος συλλαμβάνεται και αργότερα εκτελείται.
Η δολοφονία βυθίζει τη χώρα σε νέα πολιτική κρίση, ενώ το κράτος που ο Καποδίστριας προσπαθούσε να συγκροτήσει παραμένει εξαιρετικά εύθραυστο.
Από την Κέρκυρα στην κορυφή της ευρωπαϊκής διπλωματίας
Ο Ιωάννης Καποδίστριας γεννήθηκε στις 11 Φεβρουαρίου 1776 στην Κέρκυρα, που τότε βρισκόταν υπό βενετική κυριαρχία. Ήταν γιος του κόμη Αντωνίου-Μαρίας Καποδίστρια και της Αδαμαντίνης Γονέμη, μέλος μιας από τις παλαιότερες αριστοκρατικές οικογένειες του νησιού.
Σπούδασε ιατρική, φιλοσοφία και νομικά στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας. Επιστρέφοντας στην Κέρκυρα άσκησε την ιατρική, προσφέροντας υπηρεσίες και σε ανθρώπους που δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να πληρώσουν.
Η πολιτική του σταδιοδρομία ξεκίνησε στην Επτάνησο Πολιτεία, το πρώτο αυτόνομο ελληνικό κρατικό μόρφωμα των νεότερων χρόνων. Το 1808 εισήλθε στη ρωσική διπλωματική υπηρεσία και σταδιακά εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικές προσωπικότητες της ευρωπαϊκής διπλωματίας.
Το 1813 ανέλαβε αποστολή στην Ελβετία, συμβάλλοντας στη συγκρότηση της Συνομοσπονδίας και στην κατοχύρωση της ανεξαρτησίας και της ουδετερότητάς της. Συμμετείχε στο Συνέδριο της Βιέννης το 1814-1815, όπου οι ευρωπαϊκές δυνάμεις διαμόρφωσαν τη νέα πολιτική τάξη μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους.
Το 1816 ανέλαβε καθήκοντα υπουργού Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, από κοινού με τον Καρλ Νέσελροντε. Η ελληνική Επανάσταση τον έφερε σε δύσκολη θέση απέναντι στον τσάρο Αλέξανδρο Α΄. Το 1822 απομακρύνθηκε ουσιαστικά από τη ρωσική υπηρεσία και εγκαταστάθηκε στην Ελβετία, συνεχίζοντας να εργάζεται για την ελληνική υπόθεση.
Η Ελλάδα τον καλεί να γίνει Κυβερνήτης
Τον Απρίλιο του 1827, η Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας εξέλεξε τον Καποδίστρια Κυβερνήτη της Ελλάδας για επταετή θητεία. Η επιλογή του συνδεόταν με τη διεθνή αναγνώρισή του, τις διπλωματικές του διασυνδέσεις και την προσδοκία ότι θα μπορούσε να εξασφαλίσει τη βιωσιμότητα του νέου κράτους.
Έφθασε στην Ελλάδα τον Ιανουάριο του 1828. Η Αίγινα έγινε η πρώτη έδρα της κυβέρνησής του και αργότερα το διοικητικό κέντρο μεταφέρθηκε στο Ναύπλιο.
Αυτό που αντίκρισε δεν ήταν ένα συγκροτημένο κράτος. Ήταν μια χώρα κατεστραμμένη από τον πόλεμο, με χιλιάδες πρόσφυγες, ορφανά και εξαθλιωμένους αγρότες. Ο Ιμπραήμ παρέμενε στην Πελοπόννησο, τα δημόσια οικονομικά ήταν σχεδόν ανύπαρκτα, οι ένοπλες ομάδες λειτουργούσαν συχνά αυτόνομα και οι τοπικοί πρόκριτοι είχαν συνηθίσει να ασκούν εξουσία στις περιοχές τους.
Ο Καποδίστριας επιχείρησε να μετατρέψει αυτή την πραγματικότητα σε ενιαία κρατική οργάνωση.
Τα μεγάλα έργα του: Κράτος, παιδεία, οικονομία και κοινωνική προστασία
Η διακυβέρνησή του διήρκεσε λιγότερο από τέσσερα χρόνια. Μέσα σε αυτό το διάστημα προώθησε σημαντικές θεσμικές και διοικητικές αλλαγές.
Στην παιδεία ίδρυσε και οργάνωσε σχολεία, ενίσχυσε την αλληλοδιδακτική μέθοδο και έδωσε ιδιαίτερη σημασία στην εκπαίδευση των ορφανών του πολέμου. Το Ορφανοτροφείο της Αίγινας αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα έργα του. Δεν ήταν απλώς χώρος στέγασης και σίτισης παιδιών. Συνδύαζε τη γενική εκπαίδευση με την επαγγελματική κατάρτιση, ώστε τα παιδιά να αποκτήσουν δυνατότητα εργασίας.
Ίδρυσε το Κεντρικό Σχολείο στην Αίγινα και ενίσχυσε την εκπαίδευση των μελλοντικών δασκάλων. Στην οικονομία καθιέρωσε τον φοίνικα, το πρώτο νόμισμα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, αντικαθιστώντας τη νομισματική πολυδιάσπαση που επικρατούσε.
Ο φοίνικας κόπηκε στην Αίγινα το 1829. Το 1831 εκδόθηκε και το πρώτο ελληνικό χαρτονόμισμα, σε μια προσπάθεια να αντιμετωπιστεί η έλλειψη χρήματος. Το 1833, μετά την άφιξη του Όθωνα, ο φοίνικας αντικαταστάθηκε από τη δραχμή.
Στον αγροτικό τομέα επιχείρησε να ενισχύσει την καλλιέργεια της γης και την παραγωγή τροφίμων. Ίδρυσε γεωργική σχολή στην Τίρυνθα και προώθησε την καλλιέργεια της πατάτας. Η γνωστή ιστορία ότι έβαλε στρατιώτες να φυλάνε τις πατάτες για να τις κλέψουν οι χωρικοί και να αρχίσουν να τις καλλιεργούν είναι δημοφιλής, αλλά δεν τεκμηριώνεται με ασφάλεια ως ιστορικό γεγονός.
Παράλληλα, προχώρησε στην οργάνωση της δημόσιας διοίκησης, της δικαιοσύνης, του στρατού και των οικονομικών υπηρεσιών. Επιδίωξε να δημιουργήσει τακτικό στρατό, να περιορίσει την εξουσία των αυτόνομων ενόπλων σωμάτων και να οργανώσει τη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων.
Η ίδρυση της Εθνικής Χρηματιστικής Τράπεζας αποτέλεσε προσπάθεια συγκέντρωσης κεφαλαίων για τη χρηματοδότηση του κράτους, χωρίς όμως να επιτύχει τη μακροχρόνια σταθερότητα που επιδίωκε.
Ο γιατρός που αντιμετώπισε την πανώλη
Μια λιγότερο γνωστή πλευρά του Καποδίστρια αφορά τη δημόσια υγεία. Το 1828, όταν εκδηλώθηκε επιδημία πανώλης, ο Κυβερνήτης αξιοποίησε τις ιατρικές του γνώσεις και επέβαλε αυστηρά υγειονομικά μέτρα.
Προχώρησε σε περιορισμούς μετακινήσεων, υγειονομικές ζώνες και προσωρινό κλείσιμο εκκλησιών σε πληγείσες περιοχές. Επισκέφθηκε ο ίδιος την Ύδρα και τις Σπέτσες, συνεργάστηκε με γιατρούς και οργανώθηκαν αποστολές τροφίμων για τον πληθυσμό που βρισκόταν σε περιορισμό.
Τον Αύγουστο του 1828 εκδόθηκαν αναλυτικές υγειονομικές διατάξεις, οι οποίες προέβλεπαν συγκεκριμένα μέτρα αντιμετώπισης επιδημιών.
Η διεθνής αναγνώριση και τα σύνορα της Ελλάδας
Ο Καποδίστριας δεν περιορίστηκε στην εσωτερική οργάνωση. Χρησιμοποίησε τη διπλωματική του εμπειρία για να ενισχύσει τη διεθνή θέση της Ελλάδας.
Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου της 3ης Φεβρουαρίου 1830 αναγνώρισε την Ελλάδα ως ανεξάρτητο κράτος. Ήταν μια καθοριστική εξέλιξη, αν και τα αρχικά σύνορα που προβλέπονταν ήταν περιορισμένα και δεν ικανοποιούσαν όλες τις ελληνικές διεκδικήσεις.
Ο Καποδίστριας επιδίωξε ευρύτερα σύνορα και τη συμπερίληψη περισσότερων περιοχών στον νέο κρατικό σχηματισμό. Δεν πρόλαβε να δει την οριστική ρύθμιση του 1832, που καθόρισε τα σύνορα στη γραμμή Αμβρακικού–Παγασητικού.
Γιατί συγκρούστηκε με τους Μαυρομιχαλαίους
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της τραγωδίας. Ο Καποδίστριας πίστευε ότι η Ελλάδα χρειαζόταν ισχυρή κεντρική διοίκηση για να επιβιώσει.
Ανέστειλε την εφαρμογή του Συντάγματος της Τροιζήνας και συγκέντρωσε σημαντικές εξουσίες στο πρόσωπό του, θεωρώντας ότι οι έκτακτες συνθήκες δεν επέτρεπαν την άμεση λειτουργία ενός πλήρους συνταγματικού συστήματος.
Οι αντίπαλοί του κατήγγελλαν αυταρχική διακυβέρνηση, περιορισμό της πολιτικής εκπροσώπησης και παραγκωνισμό των τοπικών αρχών. Η αντιπολίτευση είχε ισχυρά ερείσματα στην Ύδρα, στη Μάνη και σε τμήματα των πολιτικών και στρατιωτικών ηγεσιών.
Ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, ένας από τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης, είχε μεγάλη επιρροή στη Μάνη. Η προσπάθεια της κεντρικής κυβέρνησης να περιορίσει την αυτονομία της περιοχής οδήγησε σε οξεία σύγκρουση.
Η σύλληψη και κράτηση του Πετρόμπεη το 1831 αποτέλεσε το καθοριστικό σημείο ρήξης με την οικογένειά του. Ο αδελφός του Κωνσταντίνος και ο γιος του Γεώργιος αντιμετώπισαν την κράτηση ως προσβολή της οικογενειακής τιμής και στράφηκαν εναντίον του Κυβερνήτη.
Η δολοφονία συνδέεται ιστορικά με αυτή την οικογενειακή και πολιτική αντιπαράθεση, αλλά και με τη γενικότερη κρίση που είχε διαμορφωθεί ανάμεσα στην κεντρική εξουσία και τους αντιπάλους της.
Τι απέγιναν οι δύο δολοφόνοι
Ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης δέχθηκε πυροβολισμό από τη συνοδεία του Κυβερνήτη και στη συνέχεια χτυπήθηκε από το εξαγριωμένο πλήθος. Υπέκυψε στα τραύματά του.
Ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης κατέφυγε στη γαλλική διπλωματική αποστολή, από όπου παραδόθηκε στις ελληνικές αρχές. Δικάστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο στις 7 Οκτωβρίου 1831 με το παλαιό ημερολόγιο.
Η εκτέλεσή του πραγματοποιήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 1831, δηλαδή στις 22 Οκτωβρίου με το σημερινό ημερολόγιο, έξω από τα τείχη του Ναυπλίου, κοντά στην Πύλη της Ξηράς.
Ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης δεν εκτελέστηκε. Αργότερα αποφυλακίστηκε και συνέχισε να συμμετέχει στην πολιτική ζωή της χώρας. Πέθανε στην Αθήνα το 1848.
Υπήρχαν ξένοι υποκινητές πίσω από τη δολοφονία;
Η διεθνής διάσταση της υπόθεσης εξακολουθεί να προκαλεί ιστορικό ενδιαφέρον. Ο Καποδίστριας είχε διατελέσει υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, γεγονός που τροφοδοτούσε την καχυποψία άλλων ευρωπαϊκών δυνάμεων απέναντί του.
Οι πολιτικές αντιπαραθέσεις στην Ελλάδα συνδέονταν και με τις διαφορετικές διεθνείς επιρροές της εποχής. Η προσφυγή του Γεωργίου Μαυρομιχάλη στη γαλλική διπλωματική αποστολή μετά τη δολοφονία αποτέλεσε επίσης αντικείμενο συζητήσεων.
Ωστόσο, οι υπόνοιες περί ξένης καθοδήγησης δεν ισοδυναμούν με αποδεδειγμένη εντολή δολοφονίας από κάποια ξένη κυβέρνηση. Το τεκμηριωμένο γεγονός είναι ότι οι φυσικοί αυτουργοί ήταν οι δύο Μαυρομιχαλαίοι και ότι το έγκλημα πραγματοποιήθηκε μέσα σε κλίμα βαθιάς εσωτερικής πολιτικής σύγκρουσης.
Η Ελλάδα μετά τον Καποδίστρια
Ο θάνατός του άφησε τεράστιο κενό εξουσίας. Τη διακυβέρνηση ανέλαβε αρχικά τριμελής Διοικητική Επιτροπή, στην οποία συμμετείχαν ο αδελφός του Αυγουστίνος Καποδίστριας, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και ο Ιωάννης Κωλέττης.
Οι αντιπαραθέσεις συνεχίστηκαν και η χώρα οδηγήθηκε σε νέες ένοπλες συγκρούσεις. Το 1832 οι Μεγάλες Δυνάμεις επέλεξαν τον Βαυαρό πρίγκιπα Όθωνα ως βασιλιά της Ελλάδας.
Τον Ιανουάριο του 1833 ο Όθωνας έφθασε στο Ναύπλιο και ξεκίνησε η περίοδος της μοναρχίας. Το πολιτικό σύστημα που επιχείρησε να συγκροτήσει ο Καποδίστριας δεν πρόλαβε να ολοκληρωθεί. Ωστόσο, πολλές από τις κρατικές δομές που δημιούργησε ή επιχείρησε να οργανώσει αποτέλεσαν αφετηρία για τη μετέπειτα ανάπτυξη της ελληνικής διοίκησης.
Ο τάφος στην Κέρκυρα και η μνήμη του πρώτου Κυβερνήτη
Η σορός του Καποδίστρια ταριχεύθηκε και μεταφέρθηκε αργότερα στην ιδιαίτερη πατρίδα του, την Κέρκυρα. Ενταφιάστηκε στην Ιερά Μονή Πλατυτέρας, όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα ο τάφος του.
Στην Κέρκυρα λειτουργεί και το Μουσείο Καποδίστρια, στο οικογενειακό κτήμα της Κουκουρίτσας, αφιερωμένο στη ζωή και στο έργο του. Το όνομά του συνδέθηκε επίσης με το Πανεπιστήμιο Αθηνών, το οποίο φέρει σήμερα την ονομασία Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Μια δολοφονία που άφησε αναπάντητα ιστορικά ερωτήματα
Η δολοφονία του Καποδίστρια δεν ήταν μόνο η βίαιη εξόντωση ενός αρχηγού κράτους. Αποκάλυψε τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανάγκη δημιουργίας κεντρικών θεσμών και στις τοπικές εξουσίες που είχαν διαμορφωθεί πριν και κατά τη διάρκεια της Επανάστασης.
Ανέδειξε επίσης το πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στην αποτελεσματική διακυβέρνηση και στις συνταγματικές ελευθερίες.
Ο Καποδίστριας επιχείρησε να οικοδομήσει ένα κράτος μέσα σε συνθήκες πολέμου, οικονομικής καταστροφής και έντονων εσωτερικών αντιπαραθέσεων. Η προσπάθειά του συνοδεύτηκε από θεσμικά επιτεύγματα, αλλά και από αποφάσεις που προκάλεσαν ισχυρή πολιτική αντίδραση.
Η 27η Σεπτεμβρίου 1831 παραμένει μια ημερομηνία που υπενθυμίζει πόσο δύσκολη υπήρξε η μετάβαση από την Επανάσταση στη συγκρότηση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.
