Η Θεσσαλονίκη δεν περίμενε την 28η Οκτωβρίου του 1940 για να συνδέσει το όνομά της με μία μεγάλη εθνική επέτειο. Είκοσι οκτώ χρόνια νωρίτερα, στις 28 Οκτωβρίου 1912, οι κάτοικοί της υποδέχονταν πανηγυρικά τον διάδοχο του ελληνικού θρόνου και αρχιστράτηγο Κωνσταντίνο. Η πόλη είχε ήδη παραδοθεί στον ελληνικό στρατό, κλείνοντας σχεδόν πέντε αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας.
Η παράδοση ανήμερα του Αγίου Δημητρίου
Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος είχε ξεκινήσει τον Οκτώβριο του 1912. Μετά τις νίκες στο Σαραντάπορο και στα Γιαννιτσά, ο ελληνικός στρατός προχώρησε προς τη Θεσσαλονίκη. Στις 26 Οκτωβρίου, ημέρα εορτής του πολιούχου Αγίου Δημητρίου, ο οθωμανός διοικητής Χασάν Ταχσίν Πασάς συμφώνησε στην παράδοση της πόλης. Το πρωτόκολλο υπογράφηκε από τους εκπροσώπους της ελληνικής πλευράς, Ιωάννη Μεταξά και Βίκτωρα Δούσμανη. Η σύμπτωση με τη γιορτή του πολιούχου απέκτησε τεράστιο συμβολικό βάρος.
Η 28η Οκτωβρίου και η παλλαϊκή υποδοχή
Στις 27 Οκτωβρίου εισήλθαν τα πρώτα ελληνικά στρατιωτικά τμήματα. Την επομένη, Κυριακή 28 Οκτωβρίου 1912, ο διάδοχος Κωνσταντίνος έφθασε στον σιδηροδρομικό σταθμό. Μέσα σε κλίμα συγκίνησης και ενθουσιασμού, έφιππος και συνοδευόμενος από το επιτελείο του, κατευθύνθηκε στο Διοικητήριο. Οι δρόμοι γέμισαν κατοίκους που επευφημούσαν τον ελληνικό στρατό. Η επίσημη είσοδός του επισφράγισε την αλλαγή σελίδας στην ιστορία της πόλης.
Ο αγώνας δρόμου με τη Βουλγαρία
Η κατάληψη της Θεσσαλονίκης δεν ήταν αυτονόητη. Βουλγαρικά στρατεύματα κινούνταν επίσης προς το μεγάλο λιμάνι της Μακεδονίας. Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος είχε αντιληφθεί την επείγουσα στρατηγική σημασία της προέλασης. Η ελληνική παρουσία εγκαθιδρύθηκε εγκαίρως, προτού δημιουργηθούν τετελεσμένα από τις δυνάμεις της Βουλγαρίας. Το ποιος θα έμπαινε πρώτος στη Θεσσαλονίκη μπορούσε να επηρεάσει ολόκληρο τον μεταπολεμικό χάρτη των Βαλκανίων.
Η άφιξη του Γεωργίου Α΄ και η νέα εποχή
Στις 29 Οκτωβρίου έφθασε στη Θεσσαλονίκη ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄. Παρά τη δυνατή βροχή, πλήθος κόσμου παρακολούθησε τη μεγαλοπρεπή πομπή του με τον διάδοχο Κωνσταντίνο. Η παρουσία του μονάρχη είχε ισχυρό πολιτικό και συμβολικό μήνυμα: η Ελλάδα αντιμετώπιζε πλέον τη Θεσσαλονίκη ως αναπόσπαστο μέρος της επικράτειάς της. Ο Γεώργιος παρέμεινε στην πόλη, όπου δολοφονήθηκε τον Μάρτιο του 1913.
Μια πόλη με πολλές κοινότητες
Η Θεσσαλονίκη του 1912 δεν ήταν μια ομοιογενής πόλη. Ήταν σημαντικό εμπορικό και πολυεθνικό κέντρο, με εβραϊκές, μουσουλμανικές, ελληνικές και άλλες κοινότητες. Η ένταξή της στο ελληνικό κράτος εγκαινίασε μια νέα πολιτική και κοινωνική περίοδο, με βαθιές μεταβολές τις επόμενες δεκαετίες. Το λιμάνι της και η θέση της στον βαλκανικό χώρο την καθιστούσαν πολύτιμο στρατηγικό και οικονομικό κόμβο.
Δύο μέρες Οκτωβρίου στην ιστορική μνήμη
Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης τιμάται στις 26 Οκτωβρίου, ενώ η 28η Οκτωβρίου παραπέμπει σήμερα πρωτίστως στο «Όχι» του 1940. Ωστόσο η 28η Οκτωβρίου 1912 διατηρεί τη δική της ξεχωριστή θέση: ήταν η ημέρα κατά την οποία ο διάδοχος Κωνσταντίνος έγινε δεκτός από μια πόλη που μόλις είχε περάσει σε ελληνικά χέρια. Μέσα σε τρεις ημέρες, από την υπογραφή της παράδοσης έως την άφιξη του βασιλιά, γράφτηκε ένα καθοριστικό κεφάλαιο της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Πηγές τεκμηρίωσης: Αρχείο ΕΡΤ, «Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης – 26 Οκτωβρίου 1912»· Χρίστος Ζαφείρης, «Η Θεσσαλονίκη του Χρίστου Ζαφείρη»· εφημερίδα Μακεδονία, ιστορικό αφιέρωμα στην απελευθέρωση.
