Ήταν ξημερώματα της 29ης Σεπτεμβρίου 1943 όταν η Παραμυθιά έζησε μία από τις πιο σκοτεινές ημέρες της ιστορίας της. Σαράντα εννέα άνθρωποι, ανάμεσά τους εκπαιδευτικοί, δημόσιοι υπάλληλοι, επαγγελματίες, ιερέας και άλλα εξέχοντα μέλη της τοπικής κοινωνίας, οδηγήθηκαν στον τόπο της εκτέλεσης και τουφεκίστηκαν.
Το έγκλημα εντάχθηκε στη γερμανική πολιτική αντιποίνων μετά τον θάνατο Γερμανών στρατιωτών σε σύγκρουση με αντάρτες στην περιοχή. Η κατοχική διοίκηση αποφάσισε την εκτέλεση Ελλήνων ομήρων, ενώ στην επιχείρηση συμμετείχαν και ένοπλοι μουσουλμάνοι Τσάμηδες που συνεργάζονταν με τις δυνάμεις Κατοχής.
Οι λίστες, οι συλλήψεις και η συνεργασία με τους ναζί
Τη νύχτα της 27ης προς 28η Σεπτεμβρίου πραγματοποιήθηκαν οργανωμένες συλλήψεις. Σύμφωνα με ιστορικές αναδρομές, οι ομάδες συλλήψεων αποτελούνταν από Γερμανούς και μουσουλμάνους συνεργάτες τους από την περιοχή, ενώ οι κατοικίες στις οποίες εισέβαλαν ήταν προκαθορισμένες.
Συνελήφθησαν 52 άνθρωποι και κρατήθηκαν στο Δημοτικό Σχολείο Βούλγαρη. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ο ιερέας, ο γυμνασιάρχης, δάσκαλοι, δημόσιοι υπάλληλοι, γιατρός, συμβολαιογράφος και επαγγελματίες. Τρεις τελικά εξαιρέθηκαν από την εκτέλεση. Έμειναν 49.
Ή τελευταία νύχτα
Το βράδυ της 28ης Σεπτεμβρίου οι κρατούμενοι πληροφορήθηκαν ότι επρόκειτο να εκτελεστούν. Μία από τις συγκλονιστικότερες μαρτυρίες αναφέρει ότι ο ιερέας Ευάγγελος Τσαμάτος έψαλε τη νεκρώσιμη ακολουθία για τον ίδιο και τους υπόλοιπους μελλοθανάτους.
Στις 5 το πρωί οδηγήθηκαν έξω από την Παραμυθιά. Ο μαζικός τάφος είχε ανοιχτεί από άλλους ομήρους ή κατοίκους που είχαν υποχρεωθεί σε καταναγκαστική εργασία. Η λεπτομέρεια αυτή είναι σημαντική, καθώς συχνά αναπαράγεται ότι οι 49 έσκαψαν οι ίδιοι τον τάφο τους, κάτι που δεν επιβεβαιώνεται από τις πηγές που διασταυρώθηκαν.
Ιστορικές αναφορές καταγράφουν ότι στο εκτελεστικό απόσπασμα συμμετείχαν Γερμανοί στρατιώτες και Τσάμηδες συνεργάτες των κατοχικών δυνάμεων.
Έκαναν θόρυβο χρησιμοποιώντας ένα ερπυστριοφόρο για να μην ακουστούν οι φωνές των θυμάτων τους. Αρχικά οι ναζί απαγόρευσαν στις γυναίκες να πάρουν τους νεκρούς, αλλά την επόμενη ημέρα αυτό έγινε με την παρουσία του Μητροπολίτη Παραμυθιάς Δωρόθεου Λάσκαρη.
Επικεφαλής του αποσπάσματος ήταν ο Alfred Hindelang και η γερμανική μεραρχία Εντελβάις, που βαρύνεται με σειρά εγκλημάτων πολέμου στη χώρα μας, ήταν το στρατιωτικό σώμα που είχε την ευθύνη.
Τα ονόματα των εκτελεσθέντων:
1) Τσαμάτος Π. Ευάγγελος, ιερέας, 1879.
2) Αλιγιάννης Φ. Δημήτριος, χαλκουργός, 1876.
3) Αλιγιάννης Δ. Ιωάννης, παντοπώλης, 1918.
4) Αλιγιάννης Φ. Κωνσταντίνος, χαλκουργός, 1878.
5) Αλιγιάννης Κ. Σωτήριος, παντοπώλης, 1907.
6) Αποστολίδης Π. Απόστολος, υποδηματοποιός, 1898.
7) Βαλασκάκης Σ. Ελευθέριος, ιατρός. 1913.
8) Γιαννάκης Ι. Νικόλαος, καθηγητής Γυμναστικής, 1918.
9) Δρίμιζας Δ. Χαράλαμπος, ράφτης, 1894.
10) Ευαγγέλου Ε. Ευθύμιος, καφεπώλης, 1888.
11) Ζιάγκος Γ. Κωνσταντίνος, ιδιωτικός υπάλληλος, 1899.
12) Κακούρης Α. Περικλής, διδάσκαλος, 1906.
13) Κατσούλης Α. Κων/νος, διδάσκαλος.
14) Κλήμης Θ. Δημήτριος, σαγματοποιός, 1909.
15) Κοτζαλέρης Ε. Εμμανουήλ, διευθυντής Αγροτικής Τραπέζης.
16) Κουρσούμης Θ. Κων/νος, καφεπώλης.
17) Κωνσταντίνου Ι. Κων/νος, σιδηρουργός, 1909.
18) Κωνσταντίνου Ι. Παναγιώτης, σιδηρουργός, 1918.
19) Μάνος Π. Νικόλαος, εστιάτορας, 1890.
20) Μαρέτας Ν. Γεώργιος, εστιάτορας, 1900.
21) Μαρέτης Γ. Ανδρέας, ωρολογοποιός, 1895.
22) Μητσιώνης Α. Ιωάννης, συντηρητής ραπτομηχανών, 1890.
23) Μουσελίμης Σ. Γεώργιος, ράφτης, 1897.
24) Μουσελίμης Π. Σταύρος, ιδιωτικός υπάλληλος, 1894.
25) Μπαζάκος Θ. Ιωάννης, διδάσκαλος, 1909.
26) Μπάρμπας Γ. Νικόλαος, υφασματέμπορος, 1900.
27) Μπάρμπας Ν. Σπυρίδων, μαθητής, γιος του Μπάρμπα Γ. Νικολάου, 1927.
28) Νάστος Χ. Ευάγγλεος, παντοπώλης, 1884.
29) Πάκος Γ. Πάκος, αγροκτηματίας, 1906.
30) Παπαθανασίου Χ. Βασίλειος, καφεπώλης, 1895.
31) Πάσχος Π. Γεώργιος, παντοπώλης, 1897.
32) Πάσχος Δ. Λεωνίδας, δερματέμπορας, 1897.
33) Ράπτης Δ. Αθανάσιος, παντοπώλης, 1880.
34) Ρίγγας Γ. Αθανάσιος, παντοπώλης, 1878.
35) Σιαμάς Π. Γεώργιος, ταχυδρομικός υπάλληλος, 1894.
36) Σιωμόπουλος Β. Κωνσταντίνος, γυμνασιάρχης, 1888.
37) Σπυρομήτσιος Π. Σπυρίδων, υποδηματοποιός, 1892.
38) Στρουγγάρης Α. Ανδρέας, παντοπώλης, 1911.
39) Σωτηρίου Χ. Κων/νος, αγωγιάτης, 1887 (γιος και πατέρας από το Γαρδίκι που διέμεναν στην Παραμυθιά στα σπίτια των αδερφών Τσούλα).
41) Τζώης Δ. Κων/νος, βιβλιοπώλης, 1898.
42) Τσαμάτος Ε. Νικόλαος, ράφτης, 1903.
43) Τσίλης Δ. Κωνσταντίνος, αγωγιάτης, 1911.
44) Τσούλας Β. Γεώργιος, ζαχαροπλάστης, 1898.
45) Τσούλας Β. Θεόδωρος, υποδηματοποιός, 1907.
46) Τσούλας Β. Κων/νος, υποδηματοποιός, 1902.
47) Φάτσιος Γ. Θωμάς, μυλωνάς, 1885.
48) Φείδης Θ. Αριστοφάνης, ιδιωτικός υπάλληλος.
49) Χρυσοχόου Κ. Απόστολος, συνταξιούχος σχολάρχης, 1882
Η εκτέλεση των 49 δεν ήταν ένα μεμονωμένο περιστατικό. Η Θεσπρωτία είχε βρεθεί μέσα σε έναν κύκλο βίας, αντιποίνων και συνεργασίας τμήματος της μουσουλμανικής τσάμικης κοινότητας με τις δυνάμεις του Άξονα.
Με λίγα λόγια οι ευθύνες για συνεργασία με τους κατακτητές και για εγκλήματα αφορούν συγκεκριμένα πρόσωπα, οργανώσεις και ένοπλες ομάδες.
Το «τσάμικο» και η επίσημη ελληνική θέση
Το θέμα επανεμφανίστηκε μεταπολεμικά κατά καιρούς στην πολιτική συζήτηση στην Αλβανία, κυρίως μέσα από περιουσιακές και άλλες διεκδικήσεις.
Η επίσημη θέση της ελληνικής Πολιτείας είναι σταθερή: δεν υφίσταται «Τσάμικο ζήτημα» για την Ελλάδα που κρατά ανοιχτό η Αλβανία και κατά συνέπεια, δεν αποτελεί αντικείμενο ελληνοαλβανικής διαπραγμάτευσης. Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών επαναλαμβάνει συνεχώς τη θέση αυτή επισήμως.
Σε ό,τι αφορά όσους κατηγορήθηκαν και καταδικάστηκαν στην Ελλάδα για εγκλήματα πολέμου, η ελληνική πλευρά έχει επίσης υπογραμμίσει ότι οι σχετικές δικαστικές υποθέσεις έχουν κριθεί οριστικά και αμετάκλητα.
Επομένως, από την επίσημη ελληνική σκοπιά, οι διεκδικήσεις των αλβανικών κυβερνήσεων που επιχειρούν να συγκροτήσουν ένα λεγόμενο «Τσάμικο ζήτημα», δεν αναγνωρίζονται ως ανοικτό διμερές θέμα. Η Αθήνα θεωρεί ότι τέτοιο ζήτημα δεν υπάρχει προς διαπραγμάτευση.
Οι 49 της παραμυθιάς παραμένουν παρόντες
Περισσότερες από οκτώ δεκαετίες μετά, η Παραμυθιά εξακολουθεί να τιμά τους 49 εκτελεσθέντες. Δεν είναι μόνο μία τοπική επέτειος. Είναι κομμάτι της συλλογικής μνήμης της Κατοχής και υπενθύμιση του τι μπορεί να συμβεί όταν η ξένη κατοχή συναντά τον δοσιλογισμό.
Στις 29 Σεπτεμβρίου 1943, σαράντα εννέα άνθρωποι οδηγήθηκαν στον θάνατο. Τα ονόματά τους όμως έμειναν. Και μαζί τους έμεινε η υποχρέωση να θυμόμαστε τα γεγονότα με ιστορική ακρίβεια, χωρίς λήθη και χωρίς συλλογική ενοχοποίηση ολόκληρων λαών.
Χρήσιμη Σύνδεση: Δήμος Σουλίου – Οι σημερινές εκδηλώσεις
