Η λέξη «Μνημόνιο» μπήκε βίαια στην καθημερινότητα των Ελλήνων το 2010. Η ιστορία όμως της χώρας με τους ξένους δανειστές, την αδυναμία εξυπηρέτησης του χρέους και την επιβολή οικονομικών όρων είναι σχεδόν τόσο παλιά όσο και το ίδιο το ελληνικό κράτος.
Στις 2 Σεπτεμβρίου 1843, μία ημέρα πριν από την Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου που ανάγκασε τον Όθωνα να παραχωρήσει Σύνταγμα, η οικονομικά εξουθενωμένη Ελλάδα βρισκόταν αντιμέτωπη με τις απαιτήσεις των τριών Μεγάλων Δυνάμεων – Βρετανίας, Γαλλίας και Ρωσίας.
Οι τρεις χώρες είχαν εγγυηθεί το μεγάλο δάνειο που είχε δοθεί στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος και απαιτούσαν πλέον την εξυπηρέτησή του. Ακόμη και το βρετανικό Κοινοβούλιο συζητούσε το καλοκαίρι του 1843 την αδυναμία της ελληνικής κυβέρνησης να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της και το γεγονός ότι Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία είχαν αναγκαστεί ως εγγυήτριες δυνάμεις να πληρώνουν τους πιστωτές. (Αγγλικό Κοινοβούλιο)
Το «Μνημόνιο» του 1843
Οι πρεσβευτές των Μεγάλων Δυνάμεων επέβαλαν ουσιαστικά ένα αυστηρό πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής: περικοπές κρατικών δαπανών, περιορισμό του Δημοσίου και μέτρα για την εξασφάλιση χρημάτων προς εξυπηρέτηση του δανείου.
Με τη σημερινή ορολογία, πολλά από αυτά θυμίζουν εντυπωσιακά ένα πρόγραμμα λιτότητας και εξωτερικής οικονομικής επιτήρησης.
Γι’ αυτό και το κείμενο του 1843 περιγράφεται συχνά ως το «πρώτο ελληνικό Μνημόνιο», αν και ασφαλώς δεν επρόκειτο για Μνημόνιο με τη νομική και θεσμική μορφή που γνωρίσαμε μετά το 2010.
Η οικονομική ασφυξία ήταν άλλωστε ένας από τους παράγοντες που τροφοδοτούσαν την κοινωνική και πολιτική δυσαρέσκεια. Την αμέσως επόμενη ημέρα, 3 Σεπτεμβρίου 1843, ξέσπασε το κίνημα που υποχρέωσε τον Όθωνα να δεχθεί Σύνταγμα.
Τα δάνεια άρχισαν πριν ακόμη δημιουργηθεί το ελληνικό κράτος
Η σχέση της Ελλάδας με το εξωτερικό χρέος είχε ξεκινήσει ήδη μέσα στην Επανάσταση.
Τα περίφημα δάνεια της Ανεξαρτησίας του 1824 και του 1825 είχαν συνολική ονομαστική αξία περίπου 2,8 εκατ. λιρών Αγγλίας. Το εντυπωσιακό είναι ότι λιγότερα από 1,3 εκατ. λίρες έφθασαν πραγματικά στην ελληνική πλευρά, εξαιτίας της πολύ χαμηλής τιμής έκδοσης, προμηθειών και άλλων κρατήσεων. (Brookings)
Το 1826 ή 1827 –ανάλογα με τη χρονολόγηση που ακολουθεί κάθε ιστορική μελέτη– η επαναστατημένη Ελλάδα είχε ήδη περιέλθει σε αδυναμία πληρωμών.
Πόσες φορές πτώχευσε η Ελλάδα
Οι ιστορικοί συνήθως αναφέρονται σε τέσσερις μεγάλες ελληνικές κρατικές πτωχεύσεις του 19ου και του 20ού αιώνα: 1827, 1843, 1893 και 1932. Άλλες διεθνείς βάσεις δεδομένων καταγράφουν και το 1860 ως νέο επεισόδιο εξωτερικής αθέτησης. (IDEAS/RePEc)
Η πιο διάσημη έμεινε εκείνη του 1893, συνδεδεμένη ιστορικά με τη φράση του Χαρίλαου Τρικούπη «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν».
Ακολούθησε η κρίση του 1932, όταν η κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου ανέστειλε την εξυπηρέτηση σημαντικού μέρους του εξωτερικού χρέους μέσα στη διεθνή οικονομική κατάρρευση που είχε προκαλέσει το κραχ του 1929.
Και φτάνουμε στο 2010.
Η Ελλάδα δεν οδηγήθηκε τότε σε τυπική άτακτη χρεοκοπία, αλλά έχασε ουσιαστικά την πρόσβασή της στις διεθνείς αγορές και χρειάστηκε διεθνή διάσωση. Το 2012 ακολούθησε το PSI, η μεγαλύτερη τότε αναδιάρθρωση κρατικού χρέους που είχε πραγματοποιηθεί, ενώ το 2015 η Ελλάδα καθυστέρησε πληρωμή προς το ΔΝΤ πριν συμφωνήσει στο τρίτο πρόγραμμα. (Carmen Reinhart)
Τρία σύγχρονα Μνημόνια – σχεδόν 289 δισ. ευρώ
Από το 2010 μέχρι το 2018 η Ελλάδα πέρασε από τρία προγράμματα οικονομικής προσαρμογής.
Το πρώτο πρόγραμμα του 2010 είχε αρχικά προβλεπόμενο πακέτο 110 δισ. ευρώ. Τελικά εκταμιεύθηκαν περίπου 73 δισ., από τα οποία 52,9 δισ. προήλθαν από χώρες της Ευρωζώνης και 20,1 δισ. από το ΔΝΤ.
Στο δεύτερο πρόγραμμα εκταμιεύθηκαν 153,8 δισ. ευρώ, ενώ στο τρίτο πρόγραμμα του ESM, από το ανώτατο διαθέσιμο ποσό των 86 δισ., χρησιμοποιήθηκαν τελικά 61,9 δισ. ευρώ.
Συνολικά, σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας, η Ελλάδα έλαβε από το 2010 288,7 δισ. ευρώ σε δάνεια διάσωσης. (Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφαλείας Συναλλαγών)
Ποιο ήταν το μεγαλύτερο δάνειο
Αν μιλάμε για πραγματικά εκταμιευμένη χρηματοδότηση, το δεύτερο πρόγραμμα ήταν μακράν το μεγαλύτερο: συνολικά 153,8 δισ. ευρώ από EFSF και ΔΝΤ. Μόνο ο EFSF εκταμίευσε 141,8 δισ. ευρώ προς την Ελλάδα μεταξύ 2012 και 2015. (Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφαλείας Συναλλαγών)
Πρόκειται για ποσά χωρίς ιστορικό προηγούμενο. Ο ίδιος ο ESM έχει χαρακτηρίσει τα περισσότερα από 203 δισ. ευρώ που δόθηκαν συνολικά από EFSF και ESM ως πρωτοφανή στη σύγχρονη ιστορία. (Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφαλείας Συναλλαγών)
Το χρέος ξεπέρασε ακόμη και το 200% του ΑΕΠ
Η κορύφωση του ελληνικού χρέους ως ποσοστό της οικονομίας σημειώθηκε μέσα στην πανδημία. Το 2020 το ακαθάριστο χρέος της Γενικής Κυβέρνησης έφθασε στο 209,4% του ΑΕΠ, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ. (Στατιστικά)
Το παράδοξο είναι ότι στη νεότερη κρίση άλλαξε σταδιακά και η ταυτότητα των πιστωτών.
Στην αρχή της κρίσης μεγάλο μέρος του ελληνικού χρέους βρισκόταν στα χέρια ιδιωτών, τραπεζών και επενδυτικών οργανισμών. Μετά τα προγράμματα διάσωσης και το PSI, τεράστιο τμήμα του μεταφέρθηκε στον λεγόμενο επίσημο τομέα: ευρωπαϊκά κράτη, EFSF, ESM και ΔΝΤ.
Από το 1843 στο 2010 – η ιστορία με διαφορετικά νομίσματα
Η σύγκριση δύο τόσο διαφορετικών εποχών χρειάζεται προσοχή. Άλλο η Ελλάδα του Όθωνα και των Μεγάλων Δυνάμεων και άλλο ένα κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ευρωζώνης τον 21ο αιώνα.
Υπάρχει όμως μια εντυπωσιακή ιστορική επανάληψη.
Δανεισμός – υπερχρέωση – αδυναμία εξυπηρέτησης – εξωτερική χρηματοδότηση – όροι – περικοπές – οικονομική επιτήρηση.
Το 1843 οι συνομιλητές ήταν οι πρεσβευτές της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας.
Το 2010 ήταν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η ΕΚΤ και το ΔΝΤ.
Και ανάμεσα στις δύο εποχές μεσολάβησαν πτωχεύσεις, αναδιαρθρώσεις και νέοι δανεισμοί.
Γι’ αυτό, όταν μιλάμε για τα ελληνικά «Μνημόνια», η ιστορία δεν αρχίζει υποχρεωτικά από το Καστελλόριζο και το 2010.
Ένα είδος ελληνικού «Μνημονίου» είχε εμφανιστεί ήδη από το 1843.
