Η Ελλάδα επιχειρεί να βάλει τέλος σε μια παλιά χωροταξική παθογένεια: τη διάσπαρτη εγκατάσταση βιομηχανικών μονάδων εκτός οργανωμένων ζωνών, χωρίς επαρκείς υποδομές, χωρίς σαφή περιβαλλοντικό έλεγχο και συχνά δίπλα σε ασύμβατες χρήσεις γης. Το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τη Βιομηχανία και την Εφοδιαστική Αλυσίδα, που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση έως τις 10 Ιουλίου 2026, έρχεται να αναθεωρήσει ένα καθεστώς που ουσιαστικά κρατά από το 2009, δηλαδή 17 χρόνια πίσω και να χαράξει νέο χάρτη για το πού και πώς θα εγκαθίστανται οι βιομηχανίες στη χώρα.
Η συζήτηση για το νέο χωροταξικό της βιομηχανίας δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι βαθιά αναπτυξιακή, περιβαλλοντική και πολιτική. Διότι αφορά το αν η Ελλάδα θα συνεχίσει να λειτουργεί με το μοντέλο της διάσπαρτης εγκατάστασης, που για δεκαετίες δημιούργησε άτυπες βιομηχανικές συγκεντρώσεις, συγκρούσεις χρήσεων, ελλείψεις σε δίκτυα και πιέσεις στο περιβάλλον, ή αν θα περάσει επιτέλους σε ένα οργανωμένο μοντέλο παραγωγικής ανάπτυξης.
Το ισχύον ειδικό πλαίσιο για τη βιομηχανία εγκρίθηκε με απόφαση που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 151/ΑΑΠ στις 13 Απριλίου 2009. Αυτό σημαίνει ότι η χώρα πορεύεται με βασικό χωροταξικό σχεδιασμό 17 ετών, σε μια περίοδο κατά την οποία άλλαξαν σχεδόν τα πάντα: η οικονομική κρίση, η ενεργειακή κρίση, η πανδημία, οι εφοδιαστικές αλυσίδες, η πράσινη μετάβαση, οι κρίσιμες πρώτες ύλες και η ανάγκη για βιομηχανική ανθεκτικότητα στην Ευρώπη.
Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να εντάξει τη βιομηχανία και τα logistics σε ένα ενιαίο σύστημα χωρικού σχεδιασμού. Δεν εξετάζει δηλαδή μόνο το πού θα μπει μια παραγωγική μονάδα, αλλά και πώς θα συνδέεται με αποθήκες, μεταφορές, λιμάνια, ενεργειακά δίκτυα, εμπορευματικά κέντρα και αλυσίδες διανομής.
Η βασική κατεύθυνση είναι σαφής: περιορισμός της εκτός σχεδίου εγκατάστασης και μεταφορά του βάρους σε οργανωμένους υποδοχείς, επιχειρηματικά πάρκα, θεσμοθετημένες χρήσεις γης και οργανωμένες ή ενδιάμεσες μορφές χωρικής ανάπτυξης. Το ΥΠΕΝ αναφέρει ότι στόχος είναι η καλύτερη οργάνωση της παραγωγικής δραστηριότητας, η μείωση των συγκρούσεων χρήσεων, η περιβαλλοντική εξυγίανση και η δημιουργία σαφέστερων κανόνων.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για τη Δημογραφία Επιχειρήσεων 2023, στην Ελλάδα καταγράφονται 57.326 ενεργές επιχειρήσεις στη μεταποίηση, που αντιστοιχούν στο 6,1% του συνόλου των ενεργών επιχειρήσεων. Οι επιχειρήσεις αυτές απασχολούν 388.350 άτομα. Από αυτές, 28.203 δεν απασχολούν μισθωτούς, 19.424 έχουν 1 έως 4 μισθωτούς, 4.284 έχουν 5 έως 9 μισθωτούς και 5.415 έχουν 10 ή περισσότερους μισθωτούς. Με άλλα λόγια, η ελληνική μεταποίηση παραμένει σε μεγάλο βαθμό υπόθεση μικρών και πολύ μικρών μονάδων, ενώ οι μεγαλύτερες συγκεντρώνονται κυρίως στους ισχυρούς βιομηχανικούς πόλους.
Οι δύο βασικοί πόλοι παραμένουν η Αττική και η Θεσσαλονίκη, μαζί με τις ευρύτερες ζώνες επιρροής τους. Στην περίπτωση της Αττικής, η βιομηχανική δραστηριότητα εκτείνεται προς την Κορινθία, τη νότια Βοιωτία και τη Χαλκίδα. Αντίστοιχα, η Θεσσαλονίκη συνδέεται λειτουργικά με το Κιλκίς, τμήματα της Πέλλας και της Ημαθίας, τη βόρεια Πιερία και τη βορειοδυτική Χαλκιδική. Πρόκειται για τις περιοχές όπου βρίσκεται ο βασικός κορμός της παραγωγικής δραστηριότητας της χώρας.
Στο ίδιο μοτίβο δείχνουν και τα γενικά στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το σύνολο των ενεργών επιχειρήσεων: η Αττική συγκεντρώνει το 39,02% και η Κεντρική Μακεδονία το 16,01% των ενεργών επιχειρήσεων της χώρας. Αν και το στοιχείο αυτό αφορά όλες τις δραστηριότητες και όχι αποκλειστικά τη βιομηχανία, αποτυπώνει τη μεγάλη επιχειρηματική συγκέντρωση στους δύο μητροπολιτικούς πόλους.
Το νέο χωροταξικό δεν περιορίζεται στην απλή καταγραφή των υφιστάμενων συγκεντρώσεων. Προβλέπει και αυστηρότερους όρους για νέες εγκαταστάσεις. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η αύξηση της ελάχιστης αρτιότητας, στις περισσότερες περιοχές, στα 10 στρέμματα, καθώς και η μείωση του ποσοστού κάλυψης στο 20% για τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Η λογική είναι να αποφευχθεί η περαιτέρω άναρχη δόμηση και να διασφαλιστούν επαρκείς ελεύθεροι χώροι μέσα στα βιομηχανικά γήπεδα.
Τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνονται, σύμφωνα με τη φιλοσοφία του νέου πλαισίου, κινούνται σε πέντε βασικούς άξονες.
Πρώτον, προτεραιότητα στην εγκατάσταση νέων μονάδων σε οργανωμένους υποδοχείς και επιχειρηματικά πάρκα, όπου υπάρχουν κοινές υποδομές, δρόμοι, δίκτυα, συστήματα περιβαλλοντικής διαχείρισης και σαφείς κανόνες λειτουργίας.
Δεύτερον, περιορισμός της εκτός σχεδίου χωροθέτησης μόνο σε περιπτώσεις που τεκμηριώνεται χωρική και περιβαλλοντική συμβατότητα. Δηλαδή όχι εγκατάσταση όπου βολεύει την κάθε επιχείρηση, αλλά εκεί όπου δεν προκαλεί συγκρούσεις με κατοικία, τουρισμό, αγροτική γη, προστατευόμενες περιοχές ή άλλες χρήσεις.
Τρίτον, προστασία των περιοχών Natura 2000 και των λοιπών προστατευόμενων περιοχών. Το νέο πλαίσιο δεν αλλάζει τα υφιστάμενα καθεστώτα προστασίας, ενώ προβλέπει περιοχές αποκλεισμού για ζώνες απολύτου προστασίας, πυρήνες εθνικών δρυμών, υγροτόπους Ramsar, μικρούς νησιωτικούς υγροτόπους και αρχαιολογικές ζώνες προστασίας Α’.
Τέταρτον, ειδική αντιμετώπιση της αγροτικής γης υψηλής παραγωγικότητας. Η προστασία της παραμένει, αλλά αναγνωρίζεται ότι ορισμένες δραστηριότητες, όπως τυροκομεία, οινοποιεία, ελαιοτριβεία, σφαγεία και μονάδες μεταποίησης αγροτικών προϊόντων, συνδέονται άμεσα με την τοπική παραγωγή και χρειάζονται ειδικούς όρους χωροθέτησης.
Πέμπτον, έμφαση στις βιομηχανίες υψηλής τεχνολογίας, στις στρατηγικές επενδύσεις και σε κλάδους που συνδέονται με την ευρωπαϊκή αυτονομία και την πράσινη μετάβαση: άμυνα, μεταλλουργία, κρίσιμα μέταλλα, καθαρές τεχνολογίες, αυτοκινητοβιομηχανία και σύγχρονες εφοδιαστικές αλυσίδες.
Το μεγαλύτερο ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι τι γράφει το νέο χωροταξικό. Είναι αν θα εφαρμοστεί. Η Ελλάδα έχει μακρά εμπειρία από καλά σχέδια που έμειναν στα χαρτιά, από άτυπες βιομηχανικές συγκεντρώσεις που νομιμοποιήθηκαν εκ των υστέρων και από παραγωγικές περιοχές χωρίς τις υποδομές που θα έπρεπε να έχουν εξαρχής.
Το νέο πλαίσιο μπορεί να γίνει εργαλείο ανασυγκρότησης της ελληνικής βιομηχανίας, υπό έναν όρο: να συνοδευθεί από γρήγορη δημιουργία επιχειρηματικών πάρκων, πραγματικά κίνητρα μετεγκατάστασης, αυστηρό έλεγχο της εκτός σχεδίου εγκατάστασης και ουσιαστική εξειδίκευση μέσα από τα Τοπικά και Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια.
Διότι η βιομηχανία δεν είναι εχθρός του περιβάλλοντος. Η άναρχη βιομηχανία είναι. Και η Ελλάδα, 17 χρόνια μετά το προηγούμενο ειδικό πλαίσιο, καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να έχει και παραγωγή και κανόνες.
