Στις 20 Νοεμβρίου 1977 η Ελλάδα προσέρχεται στις κάλπες για δεύτερη φορά μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής κερδίζει ξανά τις εκλογές και εξασφαλίζει αυτοδύναμη κυβέρνηση. Όμως πίσω από τη νίκη της Νέας Δημοκρατίας κρύβεται μια μεγάλη πολιτική ανατροπή.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου και το ΠΑΣΟΚ πραγματοποιούν ένα εντυπωσιακό εκλογικό άλμα, καταλαμβάνουν τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης και αρχίζουν να διαμορφώνουν τις προϋποθέσεις για την ιστορική νίκη του 1981.
Η εκλογική αναμέτρηση του 1977 δεν σηματοδότησε απλώς μια νέα κυβερνητική θητεία του Καραμανλή. Αποτέλεσε την πρώτη καθαρή ένδειξη ότι οι πολιτικοί συσχετισμοί της Μεταπολίτευσης άλλαζαν με μεγάλη ταχύτητα.
Από το 54,37% στο 41,84% μέσα σε τρία χρόνια
Στις πρώτες μεταπολιτευτικές εκλογές, στις 17 Νοεμβρίου 1974, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε πετύχει έναν εκλογικό θρίαμβο.
Η Νέα Δημοκρατία συγκέντρωσε 54,37% των ψήφων, εξασφαλίζοντας συντριπτική κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Το αποτέλεσμα αποτύπωνε την ισχυρή εμπιστοσύνη σημαντικού μέρους της κοινωνίας στον πολιτικό που είχε αναλάβει την αποκατάσταση της Δημοκρατίας μετά την επταετή δικτατορία.
Τρία χρόνια αργότερα, όμως, η εικόνα ήταν διαφορετική.
Στις εκλογές της 20ής Νοεμβρίου 1977 η Νέα Δημοκρατία περιορίστηκε στο 41,84%, χάνοντας 12,53 ποσοστιαίες μονάδες.
Εξασφάλισε 171 έδρες στη Βουλή, διατηρώντας την αυτοδυναμία, αλλά με αισθητά μειωμένη πολιτική ισχύ.
Ο Καραμανλής εξακολουθούσε να κυριαρχεί στο κυβερνητικό στρατόπεδο. Ωστόσο, η περίοδος της σχεδόν απόλυτης εκλογικής υπεροχής του 1974 είχε πλέον τελειώσει.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου διπλασιάζει τις δυνάμεις του
Το ΠΑΣΟΚ είχε ιδρυθεί μόλις στις 3 Σεπτεμβρίου 1974.
Στις εκλογές εκείνης της χρονιάς είχε συγκεντρώσει 13,58% των ψήφων, με 666.413 ψηφοφόρους.
Στις 20 Νοεμβρίου 1977 το ποσοστό του εκτινάχθηκε στο 25,34%.
Οι ψήφοι του έφθασαν τις 1.300.025 και οι κοινοβουλευτικές του έδρες τις 93.
Μέσα σε τρία χρόνια το ΠΑΣΟΚ είχε κερδίσει 11,76 ποσοστιαίες μονάδες και σχεδόν διπλασιάσει τον αριθμό των ψηφοφόρων του.
Η εξέλιξη αυτή ήταν εξαιρετικά σημαντική για ένα κόμμα που μόλις είχε συμπληρώσει τρία χρόνια ζωής.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε καταφέρει να συγκροτήσει έναν νέο πολιτικό πόλο, προσελκύοντας ψηφοφόρους από το παραδοσιακό Κέντρο, την Κεντροαριστερά, αλλά και ευρύτερα κοινωνικά στρώματα που επιζητούσαν βαθύτερες αλλαγές.
Η ψαλίδα κλείνει εντυπωσιακά
Η σύγκριση των δύο εκλογικών αναμετρήσεων είναι αποκαλυπτική.
Το 1974 η διαφορά ανάμεσα στη Νέα Δημοκρατία και στο ΠΑΣΟΚ ήταν 40,79 ποσοστιαίες μονάδες.
Το 1977 περιορίστηκε στις 16,50 μονάδες.
Δηλαδή, μέσα σε τρία χρόνια η απόσταση μειώθηκε κατά 24,29 ποσοστιαίες μονάδες.
Η Νέα Δημοκρατία εξακολουθούσε να προηγείται με μεγάλη διαφορά, αλλά η δυναμική ήταν πλέον διαφορετική.
Ο Καραμανλής έχανε σημαντικό μέρος της εκλογικής του υπεροχής και ο Παπανδρέου αποκτούσε συνεχώς μεγαλύτερη πολιτική επιρροή.
Ήταν η αρχή μιας νέας περιόδου, κατά την οποία η αναμέτρηση ανάμεσα στη Νέα Δημοκρατία και στο ΠΑΣΟΚ θα κυριαρχούσε στην ελληνική πολιτική ζωή.
Η μεγάλη κατάρρευση του παραδοσιακού Κέντρου
Ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα των εκλογών του 1977 ήταν η υποχώρηση της Ένωσης Δημοκρατικού Κέντρου.
Στις εκλογές του 1974 η Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις, με επικεφαλής τον Γεώργιο Μαύρο, είχε συγκεντρώσει 20,42% και 60 έδρες.
Το 1977 η ΕΔΗΚ περιορίστηκε στο 11,95% και στις 16 έδρες.
Η απώλεια 8,47 ποσοστιαίων μονάδων αποτύπωνε τη σταδιακή αποδυνάμωση του παραδοσιακού κεντρώου χώρου.
Μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων που παλαιότερα εξέφραζε η Ένωση Κέντρου άρχισε να στρέφεται προς το ΠΑΣΟΚ.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν διεκδικούσε απλώς την ηγεσία της αντιπολίτευσης. Διεκδικούσε ουσιαστικά την πολιτική κληρονομιά ενός μεγάλου τμήματος του προδικτατορικού Κέντρου, προσθέτοντας ένα νέο, περισσότερο ριζοσπαστικό πολιτικό περιεχόμενο.
Η Αριστερά και η εμφάνιση νέων πολιτικών σχηματισμών
Στις εκλογές του 1977 το ΚΚΕ συγκέντρωσε 9,36% και εξέλεξε 11 βουλευτές.
Η Συμμαχία Προοδευτικών και Αριστερών Δυνάμεων, στην οποία συμμετείχε το ΚΚΕ Εσωτερικού, συγκέντρωσε 2,72% και δύο έδρες.
Στα δεξιά της Νέας Δημοκρατίας, η Εθνική Παράταξη έλαβε 6,82% και πέντε έδρες.
Παράλληλα, το Κόμμα Νεοφιλελευθέρων του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη συγκέντρωσε 1,08% και εξέλεξε δύο βουλευτές.
Η παρουσία αυτών των σχηματισμών ανέδειξε την πολυδιάσπαση του πολιτικού σκηνικού, αλλά και τις αναζητήσεις ψηφοφόρων που δεν ταυτίζονταν με τους δύο μεγάλους πολιτικούς πόλους.
Γιατί ο Καραμανλής έχανε έδαφος
Η περίοδος 1974–1977 χαρακτηρίστηκε από σημαντικές πολιτικές και θεσμικές αλλαγές.
Η Δημοκρατία είχε αποκατασταθεί, η μοναρχία είχε καταργηθεί με δημοψήφισμα, είχε ψηφιστεί νέο Σύνταγμα και είχε αρχίσει η προσπάθεια εδραίωσης της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας.
Ωστόσο, η κοινωνία δεν αντιμετώπιζε μόνο θεσμικά ζητήματα.
Η ακρίβεια, οι εργασιακές διεκδικήσεις, οι κοινωνικές ανισότητες και η απαίτηση για μεγαλύτερη συμμετοχή στη διαμόρφωση των πολιτικών αποφάσεων αποκτούσαν ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Ο Καραμανλής είχε συνδέσει το όνομά του με τη σταθερότητα και την αποκατάσταση της δημοκρατικής ομαλότητας.
Ο Παπανδρέου, αντίθετα, εξέφραζε την απαίτηση για βαθύτερη κοινωνική και πολιτική αλλαγή.
Η αντιπαράθεση ανάμεσα στη σταθερότητα και στην αλλαγή θα αποτελούσε ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της επόμενης τετραετίας.
Ο δρόμος προς την ιστορική ανατροπή του 1981
Το 1977 κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει με βεβαιότητα τι θα συνέβαινε τέσσερα χρόνια αργότερα.
Ωστόσο, η εκλογική δυναμική είχε ήδη καταγραφεί.
Το ΠΑΣΟΚ είχε μετατραπεί σε αξιωματική αντιπολίτευση, αποκτώντας ισχυρή κοινοβουλευτική παρουσία και δυνατότητα να διεκδικήσει την εξουσία.
Το 1980 ο Κωνσταντίνος Καραμανλής μετακινήθηκε στην Προεδρία της Δημοκρατίας και την πρωθυπουργία ανέλαβε ο Γεώργιος Ράλλης.
Στις εκλογές της 18ης Οκτωβρίου 1981 ήρθε η μεγάλη ανατροπή.
Το ΠΑΣΟΚ συγκέντρωσε 48,07% και 172 έδρες, ενώ η Νέα Δημοκρατία περιορίστηκε στο 35,87% και στις 115 έδρες.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου έγινε πρωθυπουργός, εγκαινιάζοντας μια νέα πολιτική εποχή.
Μέσα σε επτά χρόνια, από το 13,58% του 1974, το ΠΑΣΟΚ είχε φθάσει στο 48,07%.
Μια από τις πιο εντυπωσιακές εκλογικές ανόδους στη σύγχρονη ελληνική πολιτική ιστορία.
Η 20ή Νοεμβρίου 1977 ως ιστορικό ορόσημο
Οι εκλογές του 1977 συχνά επισκιάζονται από τον θρίαμβο του Καραμανλή το 1974 και τη μεγάλη νίκη του Παπανδρέου το 1981.
Και όμως, αποτελούν τον κρίσιμο ενδιάμεσο σταθμό.
Εκείνη την ημέρα επιβεβαιώθηκε ότι το πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης δεν θα παρέμενε στατικό.
Η παραδοσιακή κυριαρχία της Δεξιάς αμφισβητούνταν, το Κέντρο έχανε την παλιά του ισχύ και το ΠΑΣΟΚ αναδεικνυόταν στον βασικό αντίπαλο της Νέας Δημοκρατίας.
Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής κέρδισε τις εκλογές της 20ής Νοεμβρίου 1977.
Αλλά ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν εκείνος που απέκτησε τη δυναμική για την επόμενη μεγάλη αναμέτρηση.
Η κάλπη του 1977 δεν έφερε την αλλαγή κυβέρνησης. Έδειξε, όμως, ότι η μεγάλη πολιτική αλλαγή του 1981 είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται.