Τέσσερις συστάσεις απευθύνει προς την Ελλάδα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με την Έκθεση για το Κράτος Δικαίου 2026, η οποία δόθηκε σήμερα στη δημοσιότητα, διαπιστώνοντας περιορισμένη πρόοδο στην καταπολέμηση της διαφθοράς και στο πλαίσιο για το λόμπινγκ και κάποια περαιτέρω πρόοδο στην προστασία των δημοσιογράφων και στον διάλογο με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Καμία από τις τέσσερις συστάσεις του 2025 δεν θεωρείται ότι έχει εφαρμοστεί πλήρως.
Η πιο αιχμηρή διαπίστωση αφορά τον χαμηλό αριθμό διώξεων και τελεσίδικων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς υψηλού επιπέδου.
Την ίδια ώρα, η Κομισιόν παρείχε κατηγορηματική στήριξη στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη περί εμπλοκής της στην εσωτερική πολιτική αντιπαράθεση.
Στήριξη στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία με αφορμή τις δηλώσεις της κυβέρνησης
«Στηρίζουμε την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία στο έργο της. Είναι ανεξάρτητη, ενεργεί σύμφωνα με το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και όλα τα κράτη-μέλη έχουν υποχρέωση να συνεργάζονται και να υποστηρίζουν το έργο της», τόνισε ο επίτροπος Δικαιοσύνης Μάικλ ΜακΓκραθ κατά τη συνέντευξη Τύπου για την παρουσίαση της έκθεσης και απαντώντας σε σχετική ερώτηση.
Ο επίτροπος είχε ερωτηθεί εάν η Κομισιόν συμμερίζεται τις αιχμές του Έλληνα πρωθυπουργού περί εμπλοκής της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας στην εσωτερική πολιτική σκηνή και εάν εξακολουθεί να στηρίζει το έργο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας και της επικεφαλής της. Ο κ. ΜακΓκραθ υπογράμμισε ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία επιτελεί πολύ σημαντικό έργο για λογαριασμό της ΕΕ και γνωστοποίησε ότι έως το τέλος του έτους η Επιτροπή θα παρουσιάσει πρόταση αναθεώρησης του κανονισμού λειτουργίας της, στο πλαίσιο της συνολικής αξιολόγησης της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής για την καταπολέμηση της απάτης.
Τα κύρια σημεία με μια ματιά
- Διαφθορά. Το 99% των ερωτηθέντων θεωρεί ότι η διαφθορά είναι διαδεδομένη στην Ελλάδα, έναντι 71% στην ΕΕ. Μόλις 18 διώξεις ασκήθηκαν από την Εισαγγελία Οικονομικού Εγκλήματος το 2025, ενώ καταγράφονται 462 εκκρεμείς υποθέσεις και καμία καταδίκη μέχρι σήμερα για δωροδοκία αλλοδαπών αξιωματούχων.
- Ασυλία υπουργών και άρθρο 86. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία αναφέρει ότι η ασυλία των μελών της κυβέρνησης έχει επηρεάσει τη δυνατότητα αποτελεσματικής διερεύνησης και δίωξης της διαφθοράς υψηλού επιπέδου. Η Βουλή απέρριψε δύο φορές, τον Ιούλιο του 2025 και τον Μάιο του 2026, προτάσεις για τη διερεύνηση πρώην υπουργών σε υποθέσεις αγροτικών επιδοτήσεων.
- Predator. Τέσσερα πρόσωπα καταδικάστηκαν πρωτοδίκως για πλημμελήματα, ενώ το δικαστήριο δέχθηκε ότι το λογισμικό χρησιμοποιήθηκε σε 87 τεκμηριωμένες περιπτώσεις στοχοποίησης. Η άρνηση του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου να ανοίξει ξανά την υπόθεση προκάλεσε αντιδράσεις και ανησυχίες για πιθανή σύγκρουση συμφερόντων.
- Δικαιοσύνη. Ο χρόνος διεκπεραίωσης των αστικών και εμπορικών υποθέσεων πρώτου βαθμού παραμένει στις 737 ημέρες, ο μεγαλύτερος στην ΕΕ, παρά τη σημαντική βελτίωση στο Πρωτοδικείο Αθηνών, όπου μειώθηκε στις 513 ημέρες από 1.422 μετά τον νέο δικαστικό χάρτη.
- ΕΡΤ. Παρά τον νέο νόμο για τον εκσυγχρονισμό της ΕΡΤ, η Κομισιόν καταγράφει επίμονες ανησυχίες για την πολιτική της ανεξαρτησία, τη μείωση του πολιτικού και ερευνητικού περιεχομένου και τη δυνατότητα διορισμών με πολιτικά κριτήρια, ενώ η ανεξαρτησία των δημόσιων μέσων ενημέρωσης παραμένει σε υψηλό κίνδυνο.
- ΜΚΟ. Από τον Φεβρουάριο του 2026 η ιδιότητα μέλους ΜΚΟ αποτελεί επιβαρυντική περίσταση σε ορισμένα αδικήματα που σχετίζονται με τη μετανάστευση, με ποινές που μπορούν να φθάσουν τα δέκα έτη. Η ρύθμιση έχει επικριθεί από τον ΟΗΕ, το Συμβούλιο της Ευρώπης, τον Συνήγορο του Πολίτη και την Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.
- Επιχειρήσεις. Μόλις το 25% εμπιστεύεται την αποτελεσματικότητα της προστασίας των επενδύσεων. Η αντίληψη για την ανεξαρτησία της αρχής ανταγωνισμού υποχώρησε στο 24% από 41% και για την ανεξαρτησία της αρχής προσφυγών στις δημόσιες συμβάσεις στο 23% από 39%.
- Συνταγματική αναθεώρηση. Η έκθεση καταγράφει τη διαδικασία που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο και αφορά περίπου 30 διατάξεις, από την επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης έως το άρθρο 86 και την προστασία των δημοσιογράφων.
- Νέο ΠΔΠ. Οι συστάσεις της έκθεσης προτείνεται να καθοδηγούν τις μεταρρυθμίσεις των εθνικών σχεδίων χρηματοδότησης του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου 2028-2034, χωρίς πάντως αυτόματη σύνδεση με την έγκριση των σχεδίων.
Οι τέσσερις συστάσεις
«Περιορισμένη πρόοδος» στις υποθέσεις διαφθοράς
Όπως αναφέρει η Επιτροπή, «περιορισμένη πρόοδος έχει σημειωθεί στη δημιουργία ενός ισχυρού ιστορικού διώξεων και τελεσίδικων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, καθώς έχει θεσπιστεί το νομικό πλαίσιο για ένα ψηφιακό μητρώο υποθέσεων διαφθοράς και το μητρώο αναμένεται να τεθεί σε λειτουργία την 1η Ιανουαρίου 2027». Ο αριθμός τους, ωστόσο, και στη διαφθορά υψηλού επιπέδου, «παραμένει χαμηλός».
Η Επιτροπή επαναλαμβάνει τη σύσταση προς την Ελλάδα «να συνεχίσει τις προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ισχυρού ιστορικού διώξεων και τελεσίδικων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς υψηλού επιπέδου».
Περιορισμένη πρόοδος στο πλαίσιο για το λόμπινγκ
Περιορισμένη κρίνεται η πρόοδος και στο δεύτερο μέτωπο, το θεσμικό πλαίσιο για την εκπροσώπηση συμφερόντων. Η Επιτροπή σημειώνει ότι δεν έχει υιοθετηθεί νομοθεσία για τη διεύρυνση του ορισμού του λομπίστα, ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη μέτρα εφαρμογής και δραστηριότητες ευαισθητοποίησης. Ο αριθμός των εγγεγραμμένων λομπιστών παραμένει εξάλλου χαμηλός.
Η σύσταση καλεί την Ελλάδα «να βελτιώσει το πλαίσιο για το λόμπινγκ, μεταξύ άλλων μέσω της επανεξέτασης του ορισμού του λομπίστα και της διασφάλισης της αποτελεσματικής εφαρμογής του».
Σε αναμονή η νομοθεσία κατά των SLAPP
Θετικότερη είναι η εικόνα στην προστασία των δημοσιογράφων. Σύμφωνα με τη διατύπωση της σύστασης, «κάποια περαιτέρω πρόοδος έχει σημειωθεί στην ενίσχυση των νομοθετικών και μη νομοθετικών εγγυήσεων για τη βελτίωση της ασφάλειας και της προστασίας των δημοσιογράφων, ιδίως όσον αφορά τις καταχρηστικές αγωγές, καθώς έχουν ληφθεί πρόσθετα μέτρα και ολοκληρώνεται σχέδιο νομοθεσίας κατά των SLAPP».
Η Επιτροπή συνιστά στην Ελλάδα να ολοκληρώσει αυτές τις εργασίες, σύμφωνα με το Μνημόνιο Συνεργασίας που έχει υιοθετηθεί και λαμβάνοντας υπόψη τα ευρωπαϊκά πρότυπα για την προστασία των δημοσιογράφων.
Η Ελλάδα δεν συγκαταλέγεται πάντως στα δέκα κράτη-μέλη που, μετά τη δημοσίευση της έκθεσης του 2025, έχουν ήδη θεσπίσει νομοθεσία κατά των καταχρηστικών αγωγών. Πρόκειται για το Βέλγιο, την Κύπρο, την Εσθονία, τη Λιθουανία, τη Λετονία, τη Φινλανδία, τη Γαλλία, την Πολωνία, τη Σουηδία και τη Σλοβενία.
Στο ίδιο πεδίο, το οριζόντιο κείμενο αναφέρει ότι η Ελλάδα έχει ενισχύσει τις δυνατότητες ή έχει δημιουργήσει προγράμματα κατάρτισης για τις αρχές επιβολής του νόμου σε ζητήματα ασφάλειας των δημοσιογράφων. Καταγράφονται, ωστόσο, και ανησυχίες φορέων για μεταρρυθμίσεις που καθιερώνουν νέες απαιτήσεις για τα αιτήματα πρόσβασης σε δημόσια έγγραφα.
Κατακερματισμένο το πλαίσιο για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών
Κάποια περαιτέρω πρόοδος διαπιστώνεται και στην τέταρτη σύσταση, καθώς έχουν τεθεί οι βάσεις για διαρθρωμένο διάλογο με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και έχουν γίνει ορισμένα βήματα για τη μείωση των απαιτήσεων υποβολής δικαιολογητικών και τον εξορθολογισμό των διαδικασιών. Ωστόσο, ο διάλογος δεν έχει ακόμη αποκτήσει τακτικό και διαρκή χαρακτήρα, ενώ το πλαίσιο εγγραφής των οργανώσεων παραμένει κατακερματισμένο.
Η σύσταση καλεί την Ελλάδα «να εντείνει τις προσπάθειες για την εδραίωση ενός τακτικού και διαρκούς διαρθρωμένου διαλόγου με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και να απλουστεύσει τις απαιτήσεις εγγραφής, με στόχο τη διατήρηση ενός ανοιχτού πλαισίου για τη λειτουργία τους».
Συνεχίζεται ο δικαστικός έλεγχος για το κατασκοπευτικό λογισμικό
Εκτός συστάσεων αλλά εντός της έκθεσης, η Επιτροπή σημειώνει ότι στην Ελλάδα συνεχίζεται ο δικαστικός έλεγχος ορισμένων πτυχών της χρήσης κατασκοπευτικού λογισμικού.
Η αναφορά γίνεται στο πλαίσιο της θέσης της Επιτροπής ότι κάθε απόπειρα παράνομης πρόσβασης στα δεδομένα πολιτών, συμπεριλαμβανομένων δημοσιογράφων, εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών και πολιτικών αντιπάλων, είναι απαράδεκτη και ότι η ευθύνη για τις αναγκαίες έρευνες ανήκει στις εθνικές αρχές.
Θετικές αναφορές στη Δικαιοσύνη, χωρίς ξεχωριστή σύσταση
Στις τέσσερις φετινές συστάσεις δεν περιλαμβάνεται ξεχωριστή σύσταση για το δικαστικό σύστημα, μολονότι η Επιτροπή υπενθυμίζει τη σύσταση του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου για την αποτελεσματικότητα της Δικαιοσύνης.
Στο οριζόντιο κείμενο καταγράφονται θετικές εξελίξεις, καθώς οι διορισμοί στις ανώτατες θέσεις του δικαστικού συστήματος έγιναν με τη συμμετοχή του δικαστικού σώματος, η πρόσληψη εισαγγελέων αποσκοπεί στην αντιμετώπιση των ελλείψεων προσωπικού και οι πρωτοβουλίες ψηφιοποίησης της Δικαιοσύνης συνεχίζουν να προχωρούν.
Για την αποσυμφόρηση των πολιτικών δικαστηρίων αναφέρονται η μεταφορά υποθέσεων εκούσιας δικαιοδοσίας σε δικηγόρους και συμβολαιογράφους και οι αναθεωρήσεις του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, ενώ άλλες μεταρρυθμίσεις στοχεύουν στην αντιμετώπιση των καθυστερήσεων της διοίκησης κατά την εκτέλεση τελεσίδικων αποφάσεων.
Παρά τις θετικές εξελίξεις, η έκθεση επισημαίνει ότι η διάρκεια των διαδικασιών εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρή πρόκληση και ότι η αντίληψη των επιχειρήσεων για την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης παραμένει χαμηλή.
Χαμηλές επιδόσεις στη διάσταση της ενιαίας αγοράς
Στη διάσταση της ενιαίας αγοράς, την οποία η έκθεση εξετάζει για δεύτερη χρονιά, τα στοιχεία του Ευρωβαρόμετρου που αποτυπώνονται και στον Πίνακα Αποτελεσμάτων της ΕΕ στον τομέα της Δικαιοσύνης για το 2026 κατατάσσουν την Ελλάδα στις τελευταίες θέσεις σε τρεις κρίσιμους δείκτες.
Η ανεξαρτησία των οργάνων που εξετάζουν σε πρώτο βαθμό προσφυγές για δημόσιες συμβάσεις, όπως την αντιλαμβάνονται οι επιχειρήσεις, είναι χαμηλότερη στη Βουλγαρία, την Ελλάδα και την Ουγγαρία, όπως και η αντίστοιχη αντίληψη για την ανεξαρτησία της εθνικής αρχής ανταγωνισμού.
Στην αποτελεσματικότητα της προστασίας των επενδύσεων, η Ελλάδα και η Πολωνία καταγράφουν τις χαμηλότερες επιδόσεις, με λιγότερο από το ένα τρίτο των επιχειρήσεων να εκφράζει εμπιστοσύνη. Πρόκειται για αντιλήψεις των επιχειρήσεων και όχι για θεσμική διαπίστωση, δείκτες όμως που, κατά την Επιτροπή, επηρεάζουν τις επενδυτικές αποφάσεις.
Ως αντίβαρο, στον τομέα των δημόσιων συμβάσεων η έκθεση πιστώνει στην Ελλάδα τη θέσπιση συστήματος κατάρτισης και πιστοποίησης των δημόσιων υπαλλήλων που χειρίζονται διαγωνισμούς, την πρόσληψη πρόσθετου προσωπικού στην εποπτική αρχή και τη δημιουργία μητρώου επαγγελματιών δημόσιων συμβάσεων.
Το βάρος των συστάσεων ενόψει του νέου πολυετούς προϋπολογισμού
Οι φετινές συστάσεις αποκτούν πρόσθετη βαρύτητα, καθώς η πρόταση της Επιτροπής για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034 ενισχύει τη σύνδεση της έκθεσης με την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση.
Τα κράτη-μέλη αναμένεται να συμπεριλάβουν στα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις που ενισχύουν το κράτος δικαίου, με γνώμονα την έκθεση, ενώ η συμμόρφωση με οριζόντιους όρους για το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα θα αποτελεί προϋπόθεση χρηματοδότησης, με δυνατότητα αναστολής πληρωμών για συγκεκριμένα μέτρα όταν οι όροι δεν πληρούνται.
Η Επιτροπή διευκρινίζει, πάντως, ότι δεν θα υπάρχει αυτόματη σύνδεση μεταξύ των συστάσεων της έκθεσης και της έγκρισης των εθνικών σχεδίων ούτε με την αξιολόγηση των οριζόντιων όρων.
Το κείμενο των συστάσεων υπενθυμίζει επίσης τις δεσμεύσεις του Ταμείου Ανάκαμψης και τη σύσταση του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου για την αποτελεσματικότητα του δικαστικού συστήματος, με την Ελλάδα να συγκαταλέγεται στα 21 κράτη-μέλη με σχετικές δεσμεύσεις στα σχέδια ανάκαμψης, οι οποίες πρέπει να υλοποιηθούν έως τις 31 Αυγούστου 2026.
Η Έκθεση για το Κράτος Δικαίου 2026 είναι η έβδομη κατά σειρά και καλύπτει, πέραν των 27 κρατών-μελών, την Αλβανία, το Μαυροβούνιο, τη Βόρεια Μακεδονία και τη Σερβία. Σύμφωνα με την Επιτροπή, το 47% των συστάσεων της Έκθεσης του 2025 έχει εφαρμοστεί πλήρως ή εν μέρει.
