Παρακολουθώντας την ομιλία του Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα και τις δηλώσεις του στην Αθήνα, ένα ερώτημα προκύπτει σχεδόν αυτονόητα. Τι θα έκανε ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών αν, αντί να βρίσκεται στην Αθήνα ως εκπρόσωπος των αμερικανικών συμφερόντων, βρισκόταν στη θέση του Έλληνα πρωθυπουργού και είχε την ευθύνη της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής;
Η ερώτηση δεν είναι υποθετική άσκηση χωρίς πολιτικό περιεχόμενο. Αντιθέτως, μπορεί να λειτουργήσει ως ένας χρήσιμος καθρέφτης για τον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα αντιλαμβάνεται το εθνικό της συμφέρον, τις συμμαχίες της και τη θέση της σε ένα περιβάλλον όπου οι ισορροπίες μεταβάλλονται διαρκώς.
Στην Πνύκα ο Ρούμπιο μίλησε για εθνική κυριαρχία, εθνικό συμφέρον, ισχύ και την ευθύνη ενός κράτους να υπερασπίζεται τα συμφέροντά του. Συνέδεσε αυτές τις αρχές με την πολιτική και πολιτισμική κληρονομιά της αρχαίας Ελλάδας και με την ανάγκη της Δύσης να διατηρήσει την αυτοπεποίθησή της. Ο συμβολισμός του χώρου ήταν προφανής, όμως πίσω από τον συμβολισμό υπήρχε κάτι πολύ πιο πρακτικό: η υπενθύμιση ότι στην αμερικανική αντίληψη η εξωτερική πολιτική ξεκινά από το εθνικό συμφέρον και όχι από τις επιθυμίες των συμμάχων.
Αν μεταφέρουμε αυτή τη λογική στην ελληνική πραγματικότητα, τότε προκύπτει μια μάλλον άβολη διαπίστωση. Οι συμμαχίες είναι πολύτιμες, αλλά δεν μπορούν να αποτελούν υποκατάστατο εθνικής στρατηγικής.
Η Ελλάδα έχει σήμερα ένα ευρύ πλέγμα σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία, το Ισραήλ, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου. Έχει ενισχύσει την αμυντική της συνεργασία, συμμετέχει σε περιφερειακά σχήματα και επιχειρεί να αξιοποιήσει τη γεωγραφική της θέση στην ενέργεια και στις νέες υποδομές. Πρόκειται για σημαντικά στρατηγικά πλεονεκτήματα.
Κανένα από αυτά, όμως, δεν αλλάζει έναν βασικό κανόνα της διεθνούς πολιτικής: κάθε κράτος εξακολουθεί να λειτουργεί πρωτίστως με βάση τα δικά του συμφέροντα.
Αυτό ακριβώς ανέδειξε, με τον δικό του τρόπο, και η επίσκεψη Ρούμπιο. Η Ελλάδα παρουσιάστηκε ως σημαντικός σύμμαχος των Ηνωμένων Πολιτειών, ως χώρα με ιδιαίτερη γεωπολιτική αξία στην Ανατολική Μεσόγειο και ως κρίσιμος ενεργειακός και στρατηγικός κόμβος. Η ενεργειακή ασφάλεια, οι υποδομές, οι επενδύσεις και οι εναλλακτικές διαδρομές προς την Ευρώπη βρίσκονται πλέον στο κέντρο της αμερικανικής προσέγγισης.
Εδώ όμως αρχίζουν τα ενδιαφέροντα.
Όταν η συζήτηση έφτασε στον Great Sea Interconnector, στις τουρκικές αντιδράσεις και στο ευρύτερο ζήτημα των ενεργειακών διασυνδέσεων στην Ανατολική Μεσόγειο, η αμερικανική τοποθέτηση παρέμεινε προσεκτική. Η στήριξη στην ενεργειακή συνεργασία ήταν σαφής, αλλά ο Ρούμπιο δεν επέλεξε να μετατρέψει δημοσίως το ζήτημα σε μετωπική αντιπαράθεση με την Άγκυρα. Προτίμησε να αφήσει χώρο στη διπλωματική διαχείριση και στις κατάλληλες διεθνείς διαδικασίες.
Ανάλογη προσοχή υπήρξε και σε ζητήματα που βρίσκονται στον πυρήνα της ελληνικής γεωπολιτικής πραγματικότητας. Το Αιγαίο, το Καστελλόριζο, οι τουρκικές διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο και το σύνολο των ελληνοτουρκικών διαφορών δεν αποτέλεσαν το κεντρικό περιεχόμενο της δημόσιας παρέμβασης του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ουάσιγκτον υιοθετεί τις τουρκικές θέσεις. Δεν σημαίνει ούτε ότι εγκαταλείπει την Ελλάδα. Σημαίνει κάτι πιο απλό και ταυτόχρονα πιο σημαντικό. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θέλουν να διατηρούν περιθώρια στρατηγικών επιλογών σε μια περιοχή όπου η Τουρκία εξακολουθεί να έχει σημαντική θέση για τα αμερικανικά συμφέροντα.
Από την οπτική του ρεαλισμού, αυτό δεν αποτελεί έκπληξη. Μια μεγάλη δύναμη δεν αντιμετωπίζει τις συμμαχίες ως σχέσεις συναισθηματικής ταύτισης. Τις αξιοποιεί ως εργαλεία ισχύος.
Η Ουάσιγκτον μπορεί να θεωρεί την Ελλάδα πολύτιμο στρατηγικό εταίρο και ταυτόχρονα να επιδιώκει λειτουργικές σχέσεις με την Τουρκία. Μπορεί να στηρίζει την ενεργειακή και αμυντική αναβάθμιση της Ελλάδας χωρίς να δεσμεύεται δημοσίως σε κάθε ελληνική θέση. Μπορεί να αναγνωρίζει τη στρατηγική αξία της Αθήνας χωρίς να αναλαμβάνει αυτομάτως το ίδιο κόστος που θα αναλάμβανε η ίδια η Ελλάδα για την υπεράσπιση των συμφερόντων της.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται το ερώτημα που αφορά την Αθήνα.
Εάν ο Ρούμπιο ήταν πρωθυπουργός της Ελλάδας, θα αντιμετώπιζε τις συμμαχίες ως μέσα για την επίτευξη συγκεκριμένων εθνικών στόχων. Θα προσπαθούσε να αξιοποιήσει την αμερικανική παρουσία, τη γαλλική αμυντική συνεργασία, τη σχέση με το Ισραήλ, την ευρωπαϊκή ιδιότητα της χώρας και τις περιφερειακές συνεργασίες όχι ως αυτοσκοπούς, αλλά ως πολλαπλασιαστές της ελληνικής ισχύος.
Θα αντιμετώπιζε την ενεργειακή γεωγραφία όχι μόνο ως οικονομική ευκαιρία, αλλά και ως στοιχείο εθνικής ισχύος. Θα συνέδεε τις υποδομές, την άμυνα, τη διπλωματία και τις διεθνείς συνεργασίες σε έναν ενιαίο στρατηγικό σχεδιασμό. Και, κυρίως, θα ξεκινούσε από το ερώτημα που έθεσε ο ίδιος στην Πνύκα: ποιο ακριβώς είναι το εθνικό συμφέρον και ποιο κόστος είναι διατεθειμένη να αναλάβει η χώρα για να το υπερασπιστεί;
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η συζήτηση γίνεται ελληνική.
Η Ελλάδα έχει περισσότερες στρατηγικές σχέσεις και περισσότερες δυνατότητες από ό,τι πριν από μερικές δεκαετίες. Διαθέτει γεωγραφική θέση που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη αξία, ενεργειακές υποδομές, αμυντικές συνεργασίες και ένα ευρύτερο δίκτυο περιφερειακών σχέσεων. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι να μετρά πόσους συμμάχους έχει, αλλά πόση πραγματική ισχύ μπορεί να παράγει από αυτές τις σχέσεις.
Οι συμμαχίες θα παραμείνουν απαραίτητες. Δεν μπορούν όμως να αντικαταστήσουν την εθνική στρατηγική. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται λιγότερες συμμαχίες· χρειάζεται μεγαλύτερη ικανότητα να τις αξιοποιεί με βάση τους δικούς της στόχους.
Ίσως αυτή να είναι και η πιο ουσιαστική ανάγνωση της επίσκεψης Ρούμπιο στην Αθήνα. Πίσω από τις αναφορές στην αρχαία Ελλάδα, στη Δύση και στη διαχρονική σχέση Ελλάδας και Ηνωμένων Πολιτειών υπήρχε μια πολύ πιο σκληρή αρχή της διεθνούς πολιτικής. Τα κράτη υπερασπίζονται πρώτα τα δικά τους συμφέροντα και στη συνέχεια αναζητούν τους εταίρους που μπορούν να τα βοηθήσουν να τα υπηρετήσουν.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν οι σύμμαχοι της Ελλάδας θα υπερασπιστούν τα ελληνικά συμφέροντα. Είναι αν η ίδια η Ελλάδα έχει προσδιορίσει με επαρκή σαφήνεια ποια είναι αυτά, ποιο κόστος είναι διατεθειμένη να αναλάβει για να τα υπερασπιστεί και πώς θα μετατρέψει τη γεωπολιτική της αξία σε πραγματική στρατηγική ισχύ.
Ίσως, τελικά, η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση από την επίσκεψη στην Πνύκα να μην αφορά καθόλου τον Ρούμπιο.
Αφορά την Αθήνα:
Αν ο Ρούμπιο ήταν πρωθυπουργός της Ελλάδας, τι θα έκανε;
